Cəlaləddin Xarəzmşah Xarəzmşahlar dövlətinin son hökmdarıdır. Əsl adı Mənqubərti olub, ləqəbi Cəlaləddindir. Doğum tarixi bilinmir. Atası Xarəzmşah dövlətinin sultanı Ələddin Məhəmməd, anası Ayçiçək xanımdır. Cəlaləddin Xarəzmşah kiçik yaşlarından etibarən mükəmməl bir təhsil alıb.
Gənc yaşlarında Qəznə şəhərinə vali təyin edilib. Bundan sonra atasının bütün səfərlərinə qatılıb, onun əldə etdiyi müvəffəqiyyətlərə yardımçı olub. Çingiz xanın oğlu Cuci komandanlığındakı monqol ordusu ilə 1216-cı ildə aparılan müharibədə sağ cinah komandanlığını yerinə yetirib və o zamanlar pozulmağa başlayan türk ordusuna zəfər qazandırıb.
Tarixi əsərlər Cəlaləddin bəyin Çingiz xanın hücumlarına qarşı Maveraünnehrin şəhərlərini ayrı-ayrı müdafiə etmək yerinə bütün qüvvələri birləşdirib Çingiz xana qarşı hücum etməyi atasına tövsiyə etdiyini, ancaq atasının bu təklifi qəbul etmədiyini və Çingiz xanın hərtərəfli dağılmış vəziyyətdə olan türk qüvvələrini ayrı-ayrı yox etdiyini yazır.
Sultan Məhəmməd anası Terken xanımın arzusunu nəzərə alaraq kiçik oğlu Uzlağı vəliəhd təyin etmişdi. Fəqət vəfatından bir müddət əvvəl o, dövləti məruz qaldığı təhlükədən böyük oğlu Cəlaləddinin qurtara biləcəyini düşünərək onu vəliəhd təyin etdi və digər şahzadələrə ona tabe olmalarını vəsiyyət etdi. Atasının vəfatından sonra bəzi türk əmirləri Cəlaləddinin taxta çıxmasını istəmədiklərinə görə bir sui-qəsd hazırlayıb onu öldürmək istədilər. Ancaq Cəlaləddin Xarəzmdən Xorasana getməklə bu təhlükədən qurtulur.
Çingiz xanın təhlükəsindən qurtula bilməyəcəklərini anlayan qardaşlar onu təqib edirsə də, yolda monqollar tərəfindən öldürülürlər. Cəlaləddin isə monqol əsgərlərindən qurtulub təhlükəli bir səfərdən sonra Qəznəyə gəlir və burada təkrar qüvvə toplamağa başlayır. Çingiz xan Cəlaləddinə çox əhəmiyyət verirdi. Ona qarşı "Yenilməz Noyan" ünvanı verilən komandanını göndərdi. Pervan yaxınlığında iki gün davam edən şiddətli döyüşlər nəticəsində monqollar pərişan edildilər. Ancaq döyüşdən sonra komandanlar arasında qənimətlər haqqında yaranan ixtilafdan sonra ortaya çıxan anlaşmazlıqlar səbəbilə bu zəfərdən istifadə edilmədi. Nəticədə, bir çox əmirlər əsgərlərini başsız buraxıb öz yuvalarına döndülər. Əgər türk ordusu dağılmamış olsaydı, bu sıralarda Hindiquş dağlarını aşmaqda olan əsl monqol ordusunu durdura bilərdi. Beləcə, monqollar Qəznəni ələ keçirdilər. Sind çayının sahillərinə çəkilən Cəlaləddin bəy qüvvələri dağıldığına görə burada baş verən döyüşdə məğlub oldu. Qalan qüvvələr tələsik düzəldilən gəmilərlə qarşı tərəfə keçmək istədilər. Ancaq çayın ortasında dağılan gəmilərdən suya tökülən əsgərlərin çoxu boğularaq məhv oldu. Atı ilə çayı keçə bilən Cəlaləddin bəy boğulmaqdan qurtuldu və bu faciədən qurtulan adamları ilə Hindistana gedib üç il boyunca orada qaldı.
Bu müddət ərzində ordusunu gücləndirən Cəlaləddin bəy yenidən Xarəzmə dönüb monqollarla savaşmağa qərar verdi. Bu düşüncə ilə onlar Kirmana gəldilər. Buranın hakimi Barak Hacib onun sultanlığını qəbul edərək sultanın adından Kirmanı idarə etməyə başladı. Cəlaləddin isə Atabəy Səd ibn Zənginin hökmdarlıq etdiyi Farsa gəldi. Onun qızı ilə evləndi və dövlətini yenidən qurmağa başladı.
Atabəy Səd ibn Zəngi ilə qurduğu qohumluq bağının təsirilə Şimali İran ilə Azərbaycan bölgələrini idarəsi altına aldı. Bu müddət ərzində İraq və Pirşah bölgələrindəki varlığı təmsili olmaqdan kənara çıxa bilməyən Uzluğşah idarəsindəki Xarəzmşahlar səltənəti ortadan qalxmışdı. Cəlaləddin Xarəzmşah ordusunu yenidən yığışdıraraq yıxılmış Xarəzmşahlar dövlətini yenidən qurmağa hazırlanırdı. Ancaq monqol təhdidi təkrar ortaya çıxdı. Bu dəfə Xəzərin şimalından Şərqi Avropa sərhədlərinə söykənən və Qafqazlar xəttindən hücum edən monqol ordusu ilə girişdiyi mübarizədə məğlub oldu. Bu məğlubiyyətdən sonra Şimali İran xəttindəki nüfuzunu da itirən Cəlaləddin Xarəzmşah siyasi bir iqtidar ələ keçirə bilməmiş olması hesabı ilə özünə bağlı döyüşçülərlə birlikdə Abbasi xəlifəsinin ordusuna qatıldı.
Monqol təhdidinin Qafqazdan çəkilməsinin ardından vaxtilə idarəsində söz sahibi olduğu Şimali İran və Azərbaycan xəttində bölgəsini təkrar nəzarəti altına aldı. Qafqazdan çəkilməmiş olan monqol birliklərinə qarşı monqolları məğlub edə bilmiş bir komandan olaraq bölgədəki dövlətlərə köməkçi olmağa və monqol təhdidinə qarşı əməkdaşlıq etməyə çalışdısa da tam bir müvəffəqiyyətlə nəticələnməyən bu təşəbbüslər sonrası monqollar Şərqi Anadoluya doğru yayılmış, təhlükə bir müddət içində olsa da uzaqlaşmışdı.
Cəlaləddin Xarəzmşah ordusunu qurub təşkilatlandırdıqdan sonra İsfahan və İraqa doğru səfərə çıxdı. İsfahanda olan qardaşı Qiyasəddin Pirşahın itaətini təmin etdi. Lur rəislərini də özünə bağladıqdan sonra monqollarla mücadilə etmək üçün xəlifə Nəsirdən yardım istədi. Ancaq xəlifə Nəsir onun İraqa girib oraları istila etməsindən qorxaraq ona qarşı bir ordu göndərdi. Bu ordunu məğlub edən Cəlaləddin Xarəzmşah Bağdada qədər irəlilədi, oradan da Marağaya gəldi. 1225-ci ildə isə Təbrizə gələrək qərargahını burada qurdu.
Cəlaləddin Xarəzmşahın ağlı monqollarda qalmışdı. Anadoluda hökm sürən sultan Əlaəddin Keyqubadla Misir və Suriyada hakimiyyəti sürən Əyyub məlikə elçilər göndərərək monqollara qarşı ondan yardım istədi. Onun məqsədi birlik yaradıb monqollara qarşı döyüşmək idi. Fəqət düşündüklərini həyata keçirə bilmədi. Bu istəyinə nail ola bilməyən Cəlaləddin Xarəzmşah bir əsrdən bəri Arran, Azərbaycan və Şərqi Anadoludakı islam hökumətlərinə qarşı təhdidkar olan gürcüləri əzmək istədi. Yenidən dövlətini təşkilatlandıran Cəlaləddin Xarəzmşah, dövlətin ehtiyac duyduğu maddi qaynaqları təmin etmək məqsədilə olduqca zəngin bir dövlət olan Gürcüstan Krallığı üzərinə səfərə çıxdı.
Nəticədə, 1226-cı ildə Gürcüstan krallığını istila edib Tiflisə girdi. Bu zaman üsyan edən Barak Hacib və Azərbaycan türkmənlərinin üsyanlarını yatırdı. Bir ara Ehlatı mühasirə altına aldısa da, türkmənlərin yenidən qarışıqlıq yaratmaları üzərinə Azərbaycana döndü və türkmənləri cəzalandırdı. Qışı Təbrizdə keçirdi. 1227-ci ildə gürcülərin Tiflisi yenidən ələ keçirib oradakı əsgərlərinin öldürüldüklərini eşitdikdə Tiflisə qarşı səfərə çıxan Cəlaləddin Xarəzmşah şəhərin yaxılıb-yandırıldığını gördü. Bu zaman Batinilərin Gəncə valisi Orxanı öldürdüklərini öyrənən Cəlaləddin onların məmləkətlərinə girərək Alamut və Kumis havalisini öz itaəti altına aldı.
Cəlaləddin Xarəzmşah beləcə ölkə içərisindəki qarışıqlıqlarla məşğul ikən monqol qüvvələrindən bir bölümün Damqan ətrafına girdiyini öyrəndikdə onların üzərinə hücum etdi və qısa bir döyüşdən sonra onları oradan qovub çıxarmağa müvəffəq oldu. Daha sonra üsyan halında olan Əyyubilərə qarşı səfər hazırlığında olan Cəlaləddin Xarəzmşah monqolların Ceyhunu keçib İraqa doğru irəlilədikləri xəbərini aldı. 26 avqust 1228-ci ildə İsfahanın önündə meydana gələn türk-monqol döyüşündə Soltan Cəlaləddin monqolları məğlub etmək üzrə ikən ağır itkilər verən monqollar pərişan bir halda geri çəkildilər. Soltan Cəlaləddin Xarəzmşahın da ordusu böyük itkilər vermişdi. Buna görə Cəlaləddin monqolları təqib etmədi. Azərbaycana döndü. Məmləkətin pozulmuş vəziyyətini yenidən düzəltməyə başladı.
1229-cu ildə gürcülər yenidən üsyan etdilər. Soltan ətrafındakı qüvvələrlə bu üsyanı yatırıb Gürcüstanın içərisinə doğru irəlilədi. Qısa bir zamanda Tiflisi və digər qalaları ələ keçirdi. Bu zamana qədər Cəlaləddini sultan olaraq tanımayan və yazdığı məktublarda "Xaqan" və ya "Şahənşah" deyə xitab edən Bağdad xəlifəsi bu qələbəsindən sonra Cəlaləddinə "Sultan" deməyə üstünlük verdi.
Cəlaləddin Xarəzmşaha itaətini ərz edən Şam hökmdarı Məlikül-Muazzam İsa Əyyubinin təşviqi ilə Ehlatı mühasirə altına alan sultan 1230-cu il may ayının 14-də qalanı ələ keçirdi. Ancaq onun qaladakılara qarşı sərt davranması o zamana qədər müsəlmanlığın qəhrəmanı sayılan Cəlaləddinə qarşı bir hüsumətin baş qaldırmasına səbəb oldu. Anadolu və Misir sultanları onun öz ölkələrinə qarşı səfərə çıxma ehtimalı qarşısında qüvvələrini toplayaraq müttəfiq oldular. Bu xəbəri eşidən sultan Anadolu və Suriya qüvvələrinin birləşməsinə mane olmaq üçün hərəkətə keçdisə də, gecikdi. Ərzincan yaxınlarında Yassıçəmən yaylağında 1230-cu il avqust ayının 10-da baş verən şiddətli döyüşlərdə böyük itkilər verdi və sülh bağlamağa məcbur oldu.
Türk hökmdarları arasındakı döyüşləri diqqətlə nəzarəti altında saxlayan monqollar özlərinə qarşı ən böyük maneəni Cəlaləddində görürdülər. Nəticədə, Yassıçəmən döyüşlərində böyük itkilər verən Cəlaləddinin çox zəif bir hala gəldiyini anladılar və fürsəti əldən qaçırmayaraq Çermagun Noyan komandanlığındakı böyük bir monqol ordusunu Maveraünnehrə göndərdilər. Bu xəbəri eşidən Cəlaləddin Xarəzmşah ətrafındakı hökmdarlardan yardım istədisə də, monqolların qorxusundan sultana yardım edən olmadı. Çarəsiz qalan sultan kiçik bir ordu və yaxınları ilə Əlcəzairə doğru irəliləməyə başladı. Bunu öyrənən monqollar onu təqib etdilər. Nəhayət, 1231-ci ilin avqust ayında Dəclə körpüsünə yaxın bir yerdə sabaha yaxın bir basqınla onun bütün yaxınlarını öldürüb kiçik hərbi birliyini dağıtdılar. Bu basqından qaçıb canını qurtara bilən sultan Sarp dağlarına sığındı.
Ancaq oralarda yaşayan köçərilər onu yaxalayıb obalarına gətirdilər. Daha sonra onu öldürdülər. Əlcəzair hökmdarı Məlik əl-Müzəffər qazi sultan Cəlaləddin Xarəzmşahın öldürüldüyünü öyrəndikdə çox məyus oldu, onun meyitini Meyfarikinə gətirtdirib orada dəfn etdirdi.
Türk-islam tarixinin ən bahadır və şücaət sahibi şəxsiyyətlərindən biri olan Cəlaləddin Xarəzmşah həyatını təhlükəyə ataraq bir çox döyüşləri qazandığı halda, idarə və siyasət baxımından zəif olduğuna görə bunlardan istifadə edə bilməyib. Onun bütün məsələləri hərb yolu ilə həll etməyə çalışması düşmənlərinin sayını artırıb. Buna baxmayaraq, monqol hücumlarına və xristian gürcülərə qarşı mücadilə edə bilən yeganə zat olması ona istər xalq arasında, istərsə də bütün şərq ədəbiyyatında çox böyük şöhrət qazandırıb. Sultan Cəlaləddin Xarəzmşahın vəfatından sonra monqolların Yaxın Şərqi tamamən istila etmələrindən sonra Cəlaləddinin o bölgədə oynadığı böyük rol daha yaxşı anlaşılıb və islamiyyətin müdafiəçisi olaraq böyük qəhrəmanlar arasına daxil edilib.
Bu qəhrəman türk övladını rəhmətlə yad edirik.
Ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor