Əbu Hənifənin həyatı haqqında yazılan əsərlərin əksəriyyəti onun 699-cu ildə anadan olduğunu qeyd edir. Əsl adı Numan ibn Sabitdir. Gəncliyində qumaş ticarətilə məşğul olub. Fəqət bu məşğuliyyət onu elmlə məşğul olmaqdan uzaqlaşdırmayıb. 16 yaşında həccə gedən Əbu Hənifə dönüşdə Kufədə qalıb, müqəddəs islamı dərindən öyrənməyə başlayıb, ərəb dilini bütün incəlikləri ilə öyrənib, Müqəddəs Kitabımız Qurani-Kərimi əzbərləyib, fiqh və hüquq elmlərilə də çox həvəslə məşğul olub.
Əbu Hənifənin bir çox müəllimdən dərs alması ilə bərabər, ona ən uzun müddət müəllimliyi Xəmməd ibn Əbu Süleyman edib. Əbu Hənifənin ifadəsinə görə, müəllimi Xəmməd ibn Əbu Süleyman vəfat edənə qədər, 18 il boyunca ona müəllimlik edib. Əbu Hənifə belə deyir: "Əbu Cəfərin hüzuruna getdiyim zaman məndən elmi haradan öyrəndiyimi soruşdu. Mən Xəmməd ibn Əbu Süleymandan, o da İbrahimdən, İbrahim isə Ömər ibn əl-Xəttab, Əli ibn Əbu Talib, Abdullah ibn Məsud və Abdullah ibn Abbasdan öyrənib", - dedim. Bu sözlərimi təəccüblə dinləyən Əbu Cəfər: "Çox gözəl, çox gözəl! Sən özünü yaxşı və mübarək kəslərlə dilədiyin kimi möhkəmləndirmisən, ey Əbu Hənifə", - dedi.
Göründüyü kimi, o böyük alim Əbu Hənifə elminin mənbəyini elm və fiqhlərilə tanınan dörd böyük əshabələrlə əlaqələndirir. Həqiqətən də, Əbu Hənifənin elmi inkişafının mənbəyi Peyğəmbər əfəndimizin vəfatından sonra Kufəyə yerləşən Hz.Əli ibn Əbu Talib və Abdullah ibn Məsud olub. Hz.Əli ibn Əbu Talib zamanında xilafət mərkəzinin Kufəyə nəql edilməsi buranın əhəmiyyətini olduqca artırıb, Abdullah ibn Məsud, Səd ibn Əbu Vaqqas, Əbu Musel-Eşari, Muğirə ibn Şube, Ammar ibn Yasir və Ənəs ibn Malik kimi böyük əshabələrin buraya yerləşmələrinə səbəb olub.
Bir rəvayətə görə, Əbu Hənifə ilə müəllimi Xəmməd ibn Əbu Süleymanın arasındakı hörmət və məhəbbət Xəmmədin dərin zəkaya sahib tələbəsini oğluna tərcih edəcək dərəcədə olub. Xəmmədin oğlu İsmayıl belə deyir: "Bir gün atam səfərə çıxdı və uzun bir müddət Kufədə olmadı. Gəldiyində ondan soruşdum: "Atacan, ən çox kimdən ötrü darıxdın?" Mən onun məndən ötrü darıxdığını söyləyəcəyini gözləyirdim, fəqət atam: "Əbu Hənifədən ötrü çox darıxdım, ey oğul", - dedi və əlavə etdi: "Əgər gözümü ondan ayırmamağa imkanım olsa idi, heç ayırmazdım".
Küfənin müftisi olan Xəmməd vəfat etdikdə əshabələri onun yerinə oğlu İsmayılı keçirmək istəyib. Fəqət oğlunun şeirə, gecə məclislərinə düşkün olduğunu gördükdə Əbu Hənifənin dərs verməsi haqqında ittifaqla qərar veriblər. O da qəbul edib. Zaman keçdikcə Əbu Hənifənin şöhrəti artıb, tərəfdarları çoxalıb, məsciddə ən geniş çevrəyə sahib olub.
Əbu Hənifə türk könlünün bütün saflığı ilə inanıb dörd əllə sarıldığı müsəlmanlıqda daha irəliyə getmək istəyirdi. Onun hədəfi islam elmini zənginləşdirmək və ucaltmaq olub. Buna görə də o, həccdən dönərkən Kufədə qalıb və orada oxumağa, öyrənməyə başlayıb. Əbu Hənifə gəncliyində söz, natiqlik sənəti sahəsində tanınıbsa da, daha ziyadə hüquq elminə həvəsli olub. O, Əbu Əmr Amir Şabıdan çox şey öyrənib. Hüquq mövzusunda onu ən çox yetişdirən şəxs isə Xamməd ibn Əbu Süleyman olub.
Xəmməd ibn Əbu Süleyman hələ həyatda ikən Əbu Hənifə zaman-zaman ona vəkalətən dərs verib. Yəni o, Əbu Hənifə müəllimi hələ həyatda ikən dərs verə biləcək bir səviyyədə olub. Bir gün Xəmməd Bəsrədə vəfat edən bir əqrəbasının yasında iştirak etmək üçün bir müddət dərsdən ayrıldıqda yerinə Əbu Hənifənin keçməsini istəyib.
Əbu Hənifə Xəmmədin ən çox sevdiyi tələbələrindən biri idi. Çünki o, ustadının söylədiklərini ən yaxşı dərk edən bir tələbə idi. Digər dostları xəta etdikləri halda, Əbu Hənifə məsələləri ən yaxşı bir tərzdə izah edərdi. Buna görə də müəllimi dərs zamanı öz səviyyəsində ondan başqasının oturmasını qadağan etmişdi.
Müəllimi Əbu Süleyman dünyasını dəyişdikdən sonra Əbu Hənifə onun yerini tutub və dərs verməyə başlayıb. Əbu Hənifəni dinləmək, ondan xüsusilə fiqh mövzusunda faydalanmaq üçün insanlar axın-axın onun yanına gəlirdi. Ərəbistanın, Türküstanın, Xarəzmin, Xorasanın elmə susayanları Əbu Hənifənin yaşadığı şəhəri özlərinə bir məkan seçiblər. Bunlardan bir çoxu hüquq mövzusunda fikir söyləyə biləcək qədər inkişaf edib. Əbu Hənifə 30 il ərzində 4000-ə yaxın tələbə yetişdirib.
Əbu Hənifənin tədris fəaliyyətində diqqət etdiyi ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri tələbələrilə apardığı istişarə idi. Müvəffəq əl-Məkki bunu belə anladır: "Əbu Hənifə məzhəbini tələbələrilə istişarə əsasına dayandırıb. Onlarla istişarə etmədən təkbaşına bir qərar verməyib, nəsihətdə hədsiz dərəcədə irəli getməyib. O, məsələləri bir-bir ortaya atar, öz fikrini bildirər, sonra tələbələrini dinləyər, onlarla uzun-uzadı mübahisə edərdi. Bu məsələlər haqqında fikirlərindən biri üstünlük qazandıqda Əbu Yusuf bir əsas olaraq onu qeyd edərdi. Beləcə, məzhəbin bütün əsasları təsbit edilib. Ən doğrusu və həqiqətə ən yaxın olanı da budur. Bütün məsələlərin təsbiti üçün bu yol insanlara daha qaneedicidir".
Tələbəsi Züferdən nəql edilən bu rəvayət də onun sabit fikirli olmadığını və istişarəyə verdiyi əhəmiyyəti göstərməsi baxımından diqqətçəkicidir. Züfer belə deyir: "Biz Əbu Hənifənin dərslərinə davam edirdik. Əbu Yusuf da bizimlə birlikdə oxuyurdu. O, Əbu Hənifənin fikirlərini yazırdı. Bir gün Əbu Hənifə Əbu Yusufa xitabən: "Ey Yusuf! Məndən hər eşitdiyini yazma. Mən bu gün belə düşünürəm. Sabah bu fikrimi dəyişə bilərəm. Sabahkı fikrimi də ertəsi gün tərk edə bilərəm", - dedi".
Yenə onun: "Bu bizim söyləyə bildiyimiz ən doğru sözdür. Kim bizim sözümüzdən daha doğru bir söz gətirərsə, o, həqiqətə bizimkindən daha yaxın olar", - dediyi, - "Sənin bu verdiyin fitva özündə heç şübhə olmayan bir həqiqətdirmi?" - deyə sorulduqda da, - "Bilmirəm, bəlkə də özündə heç şübhə olmayan bir batildir", - şəklində qarşılıq verdiyi nəql edilir. Bütün bunlar onun sərbəst və uzaq fikirli şəxsiyyət olduğuna bir işarədir.
"İnsan yaradılan məxluqların ən şərəflisidir - əşrəfi məxluqatdır...
İnsan ağılla təchiz olunmuş, düşünən bir varlıqdır...
İnsan cəmiyyət içərisində yaşayar: törəsi və adət-ənənəsi vardır...
"İslam inamına görə, həll edilməsi lazım olan bir məsələ ilə qarşılaşsam, hər şeydən əvvəl Qurani-Kərimə, sonra isə sünnəyə baxaram. Məsələmi yenə həll edə bilməsəm, icmaya, din elminin bu məsələ barəsində bir təklifinin olub-olmadığına baxaram. Yenə də məsələmi həll edə bilməsəm, o zaman müqayisəyə girişərəm. "İnsanın dini ağlıdır. Ağlı olmayanın dini də olmaz", - deməmişdirmi İsa peyğəmbər? Müqayisə ilə də məsələmi həll edə bilməsəm, həlli insan tərəfindən uyğun görülən, "Müsəlmanların gözəl gördükləri Allah qatında da gözəldir" hədisini yada salaram. Məsələmi yenə həll edə bilməsəm, bu dəfə adət və ənənələrimizlə həll edərəm", - deyib Əbu Hənifə.
Bu böyük islam günəşi bir türk oğludur. O, Hənəfi məktəbinin qurucusudur. Xüsusilə qanun məcəlləsində ağlı qiymətləndirən görkəmli bir elm xadimidir. Bu gün müsəlmanların çoxu onun yolu ilə gedir.
Əbu Hənifənin tələbələrinə və özünə qarşı müxalif olaraq eyni məsələlərdə fərqli hökmlər verdiyi də nadir olmayan hadisələrdəndir. Onun tələbələrilə birlikdə qurub yaşatdığı tənqid və müzakirəyə açıq bu elmi anlayış zəngin bir inkişaf zəmini yaşayan islam alimlərinin ortaq xüsusiyyəti idi.
Əbu Hənifə böyük bir imam səviyyəsində olub. O, İmam-i Əzəm idi. Əməvilər İmam-i Əzəm Əbu Hənifəyə sarılmaq, ondan güc almaq istəyiblər. Buna görə də hakimiyyət ona "Qazilik" vəzifəsi təklif edib. Əbu Hənifə əhli-beytə pis münasibət bəsləyən bu hakimiyyətin təklifini rədd edib. Başda hakimiyyət olmaqla, əməvilər onun bu hərəkətini hiddətlə qarşılayıblar. Onlar Əbu Hənifəni döyüb, qırmanclayıb, işgəncə verib zindana atıblar...
Əbu Hənifə bir fürsət tapıb əməvilərin zindanından qaçıb və müqəddəs Məkkəyə gedib. O, orada çox hörmətlə qarşılanıb və İmam Məliklə görüşüb. "Siyasətçilər" isə onun yaxasını heç buraxmayıb. O zaman orada Əməvilər yıxılmış, Abbasilər hakimiyyətə gəlmişdilər. Onlar da Əbu Hənifədən "Qazilik" etməsini istəyirdilər. Əbu Hənifə bu işin necə bitəcəyini bilirdi. Çünki bu yolda onun başı çox bəlalar çəkmişdi. O, Kufəyə gedib və orada xəlifə Əbu Cəfər Mənsurla görüşüb. Mənsur çox zülmkar bir adam olub. İşin tərsliyinə bax ki, Əbu Cəfər də ona "Qazilik" təklif edib. Fəqət İmam-i Əzəm Əbu Hənifə xəlifənin də təklifini qəbul etməyib. Onda xəlifə:
- Qaziliyi qəbul etməyində çox böyük fayda var, - dedi.
Əbu Həhifə qəti olaraq qərarlıydı:
- Mən millət etibarı ilə ərəb deyiləm. Buna görə ərəblər mənim düşüncələrimlə razı olmaya bilərlər.
Xəlifə Mənsur təkid edirdi:
- Qazilik millətlə deyil, elmlə əlaqəlidir. Sən alimlərin ən böyüyüsən, İmam-i Əzəmsən.
- Mən qaziliyə layiq deyiləm.
- Xeyr, xeyr çox layiqsən!
- Əgər doğru deyirəmsə, layiq deyiləm. Yox, yalan deyirəmsə, o zaman yalançıya qazilik əmanət edilməz.
Bu cavab Xəlifəni çox hirsləndirib. O, Hənifənin zindana atılmasını əmr edib. Bu böyük islam alimi zindana atıldıqdan 15 gün sonra Uca Allahın rəhmətinə qovuşub...
Əbu Hənifənin ölüm tarixi dəqiq bəlli olmamaqla bərabər, mənbələr 767-ci il olduğundan xəbər verir. Əbu Hənifənin Əbu Cəfər əl-Mənsurun hakimlik təklifini qəbul etmədikdə qırmanclandığı və həbsə atıldığı mənbələrdə göstərilir. Lakin onun həbsdə ikənmi, yoxsa həbsdən çıxdıqdan sonramı öldüyü məlum deyil. Xatib Bağdadi: "Həqiqət olan onun həbsdə ikən öldüyüdür", - deyir. Bunu ibn Halikan da təsdiq edib.
Əbu Hənifənin cənazə namazı altı dəfə qılınıb və hədsiz izdiham olduğuna görə ikindi vaxtına qədər dəfn edilə bilməyib. Onun vəsiyyəti ilə cənazəsi Bağdadda Hayzuran qəbristanlığında dəfn edilib. İnsanların onun qəbri başında iyirmi gün müddətində namazlarını qılmağa davam etdikləri, bu arada xəlifə Mənsurun da Əbu Hənifənin qəbri başına gəlib namazını qıldığı rəvayət edilir.
Ağıla, kamala üstünlük verən Əbu Hənifə Türk dünyasının yetişdirdiyi ən böyük islam alimlərindən biridir. Ağıllı şərhləri və ağılı üstün tutması onu digərlərindən fərqləndirirdi. Günümüzədək gələn "Əl-Qanun əl-Əkbər" adındakı əsəri bütün İslam dünyası tərəfindən tanınır.
Əbu Hənifənin yolu ilə gedənlərə "Əhli-rey" də deyilir.
İslam bürcündən doğan bu günəş bu gün də bir çox insana yol göstərir.
Bu alim atamızı rəhmətlə xatırlayırıq.
Ruhu şad olsun!
Fazil QARAOĞLU professor