Bu gün Rusiyanın xüsusi maraq dairəsində olan məsələlərdən biri də Avropaya daha çox həcmdə təbii qaz satışına nail olmaqdır. Elə bu məqsədlə Rusiyadan Avropa istiqamətində yeni kəmərlərin çəkilişinə də xüsusi önəm verilir.
Onlardan biri də "Türk axını" qaz boru kəməridir. Amma bu boru kəməri ilə Türkiyədən sonra Avropaya qaz nəqli üçün ikinci bir xətt də çəkilməlidir. Bunun üçün isə Avropanın zəmanəti lazımdır. Avropa isə, belə görünür, bu zəmanəti verməkdən daha çox, Azərbaycan qazının idxalında maraqlı görünür. Bu mənada Rusiyanın istədiyi ikinci boru kəmərinin çəkilməsi də sual altındadır. Rusiyanın Avropa İttifaqındakı (Aİ) daimi nümayəndəsi Vladimir Çijov da etiraf edir ki, Rusiya təbii qazının Türkiyəyə nəqlini nəzərdə tutan "Türk axını" qaz boru kəmərinin Avropaya uzanacaq ikinci kəməri üçün Avropa Komissiyası tərəfindən zəmanət verilməlidir. O, "Türk axını" qaz boru kəməri layihəsində inşa ediləcək ilk kəmərin Türkiyə, ikinci kəmərin isə Cənub-Şərqi Avropa üçün planlaşdırıldığını xatırladıb. Layihə çərçivəsində inşa edilməsi nəzərdə tutulan ikinci kəmər üçün böyük bir potensialın olduğunu vurğulayan V.Çijov deyib: "Rusiya və tərəfdaşlarının ikinci kəməri inşa etməsi üçün layihədən Avropa Komissiyasının imtina edilməyəcəyinə dair təminat alması lazımdır".
Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak isə bildirib ki, kəmərin dənizdən keçən bütün hissəsini "Qazprom" şirkəti, qurudan keçən hissəsini isə Türkiyənin BOTAŞ şirkəti tikəcək. Nazirin sözlərinə görə, "Türk axını"nın Avropa bazarı üçün nəzərdə tutulan 2-ci hissəsinin tikintisinin həyata keçirilməsindən ötrü isə birgə Rusiya-Türkiyə müəssisəsi yaradılacaq. Lakin Novak da bildirir ki, 2-ci kəmər üçün Avropa Komissiyasının zəmanəti vacibdir. Xatırladaq ki, dekabrın 16-da Rusiya hökuməti "Türk axını" qaz boru kəməri üzrə müqavilənin təsdiq olunması barədə qanun layihəsini qəbul edib. Qanun layihəsinin təsdiq edilərək Dövlət Dumasına göndərilməsinə qərar verilib.
Dekabrın 6-da isə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Rusiya təbii qazını Qara dənizi keçməklə Türkiyəyə çatdıracaq "Türk axını" qaz boru kəməri layihəsi üzrə iki ölkə arasında imzalanan hökumətlərarası sazişi ratifikasiya edib. "Türk axını" ilə Rusiya təbii qazının Türkiyədən keçməklə Avropaya çatdırılması nəzərdə tutulur. Kəmərlə ümumilikdə 31,5 milyard kubmetr qazın Avropanın, qalan hissəsinin isə Türkiyənin daxili tələbatının ödənilməsi üçün istifadə edilməsi planlaşdırılır. Layihə üzrə iki boru kəmərinin tikilməsi nəzərdə tutulur. Amma real vəziyyət göstərir ki, "Türk axını" daha çox Türkiyənin qaza təminatını ödəməyə sərf olunacaq. Avropaya gəlincə, burada, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Azərbaycan qazına böyük maraq var. Bu xüsusda əsas diqqət "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsinə yönəlib. Avropa Komissiyasının enerji birliyi üzrə vitse-prezidenti Maroş Şevçoviç bildirir ki, bu layihə çox peşəkar səviyyədə icra olunur: "Rəqabət çox çətindir, amma əminəm ki, Xəzər qazı "Cənub Qaz Dəhlizi" vasitəsilə 2020-ci ilə qədər Avropaya nəql ediləcək. Layihəyə çox böyük investisiya qoyuluşu həyata keçirilib. "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsi çox peşəkar səviyyədə icra edilir. Əlbəttə ki, layihənin biznes miqyası aydın şəkildə müşahidə olunur və bu, "Cənub Qaz Dəhlizi"nin tikintisinin vaxtında başa çatdırılmasına əsaslanır. Artıq müvafiq satınalma müqavilələri də imzalanıb. Ona görə də, mən hesab edirəm ki, Xəzər qazı 2020-ci ilə qədər Avropa İttifaqında olacaq". ABŞ Dövlət Departamentinin beynəlxalq enerji məsələləri üzrə xüsusi elçisi və əlaqələndiricisi Amos Hokstayn da bildirir ki, ölkəsi "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsinin reallaşması istiqamətində səylərini davam etdirəcək: "Bu, Azərbaycan üçün vacibdir, eyni zamanda, Avropada enerji təhlükəsizliyini və siyasi təhlükəsizliyi, eləcə də şaxələndirməni təmin edən layihələrdən biridir". Azərbaycanda da hesab olunur ki, "Cənub Qaz Dəhlizi" böyük bir layihədir və onun həyata keçirilməsi beynəlxalq dəstəyin tam təmin olunması şəraitində mümkündür. Energetika naziri Natiq Əliyev bu xüsusda qeyd edir: "Azərbaycanın dövlət siyasətinin başlıca məqsədi və hökumətin əsas vəzifəsi ondan ibarətdir ki, layihə vaxtında və yüksək keyfiyyətlə həyata keçirilsin. Bu, böyük bir layihədir və onun həyata keçirilməsi beynəlxalq dəstəyin tam təmin olunması şəraitində mümkündür. Bu baxımdan ABŞ-ın rolu və dəstəyi təqdirəlayiqdir. Biz bu dəstəyi hələ 1994-cü ildən etibarən beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlığa başlayanda ABŞ-ın flaqman kimi digər dövlətlərin önündə getməsi ilə hiss etmişik".
Qeyd edək ki, "Cənub Qaz Dəhlizi"nin seqmentlərini "Şahdəniz Mərhələ 2", "Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi", TANAP və TAP layihələri təşkil edir. Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı "Şahdəniz-2" yatağından hasil olunacaq qazı Türkiyəyə və bu ölkədən də Avropaya daşıyacaq 3 min 500 kilometr uzunluğundakı "Cənub Qaz Dəhlizi" dünyada inkişaf etdirilən ən kompleks təbii qaz boru kəmərləri zənciri kimi qiymətləndirilir. Bu dəhlizlə ilkin mərhələdə Türkiyəyə 6 milyard kubmetr, Avropaya isə 10 milyard kubmetr Azərbaycan qazının nəqli nəzərdə tutulur. Sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması imkanı var. Azərbaycan təbii qazının 2018-ci ilədək Türkiyəyə, 2020-ci ilə qədər isə Avropaya çatdırılması planlaşdırılır. Azərbaycanın bu il "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsinə ümumilikdə 2 milyard 809 milyon dollar vəsait sərf etməsi nəzərdə tutulur.
Tahir TAĞIYEV