Neft İxrac Edən Ölkələr Birliyinin (OPEK) hasilatı bu ilin noyabrından azaltmaq barədə qərarı dünya bazarında neftin 7% bahalaşmasına səbəb olub. Bundan sonra da qiymətlərdə yüksəliş gözlənilsə də, proqnozlar özünü doğrultmayıb. Neft cüzi olsa da ucuzlaşıb.
Ekspertlər isə baş verənləri siyasi və spekulyativ oyunlarla izah edir. Belə görünür ki, hansısa qüvvələr hələ də neftin kəskin bahalaşmasında maraqlı deyil. Hazırda belə qüvvə rolunda daha çox ABŞ-ın çıxış etməsi özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Belə ki, neftin bahalaşmasına paralel olaraq, ABŞ şist neft hasilatını artıraraq qiymətlərin yüksəlməsinə imkan vermir. Digər tərəfdən, ABŞ media orqanları neftin qiymət artımına zərbə vuracaq çoxsaylı informasiyalar yaymağa indi daha çox diqqət yetirir. Məsələn, "The Washington Post" qəzeti iddia edir ki, Çin strateji neft ehtiyatlarının həcmini gizlədir və bu, neftin bahalaşmasına olan ümidləri darmadağın edə bilər. Qəzet yazır ki, bu ölkənin strateji neft ehtiyatlarının həcmi ABŞ-ın neft ehtiyatlarının həcminə bərabər ola bilər. İddia olunur ki, Çinin neft rezervuarlarının həcmi indiyədək qəbul edilmiş ümumi ölçülərdən bir neçə dəfə çoxdur. Belə ki, Çində neft saxlamaq üçün 2100 rezervuar müəyyən edilib, hərçənd, indiyədək Çində cəmi 500 neft anbarı olduğu göstərilirdi. Bununla belə, "Orbital İnsight" şirkətinin analitikləri qeyd edir ki, Çində hələ yeraltı neft rezervuarları da ola bilər.
"The Washington Post" yazır ki, Çinin neft ehtiyatlarının real həcmi neft bazarındakı vəziyyətə təsir edə bilər. Məntiq bundan ibarətdir ki, Çinin ehtiyatları rəsmən açıqlanandan çox olsa bu, bazarda tələb və təklif arasındakı münasibətləri dəyişəcək. Məlum olacaq ki, son vaxtlar bazarda tələbatın artması artan istehlak həcmi ilə bağlı deyil, strateji planlaşdırma ilə bağlıdır. Nəticədə OPEK-in son vaxtlar neftin qiymətini stimullaşdırmaq üçün göstərdiyi səylər heçə enə bilər. Amerikanın "S&P Dow Jones Indices" mərkəzinin analitikləri qeyd edir ki, Çin idxal etdiyi neftin əsas hissəsini rezervuarlara doldurur və bu rezervuarların həcmi heç kimə məlum deyil. Ona görə də Çin özünə lazım olan anda rezervlərin həcmini açıqlamaqla neftin qiymətinin kəskin enməsinə səbəb ola bilər. Maraqlıdır ki, bütün bu iddialar OPEK-in son iclasından sonra meydana çıxıb. Lakin rusiyalı analitiklər Çinin ehtiyatlarının bazara ciddi təsir edəcəyinə şübhə ilə yanaşır. Milli energetika təhlükəsizliyi Fondunun analitiki Aleksandr Paseçnik "Svobodnaya pressa"ya deyib ki, Çində neft rezervuarlarının nəzərdə tutulandan çox olması hələ onların hamısının dolu olması mənasını vermir. Bu anbarlar boş, yaxud yarıboş da ola bilər. Digər tərəfdən, Çində ehtiyatların elan olunandan bir neçə dəfə çox olması təsdiqlənsə belə, hasilatçı ölkələrin hasilatı bir qədər azaltması bu amilin üzərindən xətt çəkəcək. Çünki Çinin ehtiyatlarının təxmin olunan həcmi belə tələbatı uzağı bir neçə ay ödəməyə bəs edər. Milli Energetika İnstitutunun baş direktoru Sergey Pravosudov isə hesab edir ki, "Orbital İnsight" şirkətinin məlumatları son vaxtlar Amerikanın, nə yolla olursa olsun, neftin qiymətini "vurmaq" səylərinin bir hissəsi kimi görünür. Onun sözlərinə görə, Amerika şirkətlərinin və əsas maliyyə investorlarının bütün səyləri ona yönəlib ki, neft yenidən bahalaşmasın.
Ümumiyyətlə, hesab olunur ki, OPEK özü də neftin qiymət yüksəlşində əməli addımlar atmalıdır. Belə ki, Əlcəzair sammitində OPEK üzvləri hasilatı cəmi 250-750 min barrel azaltmağa qərar veriblər. Bu isə neft bazarının tarazlığı bərpa etməsi üçün azdır. Digər tərəfdən, sammitdə Liviya və Nigeriya kimi ölkələrin neft hasilatı kvotalarına toxunmamaq qərara alınıb. Üstəlik, OPEK hasilat kvotası müəyyən etsə də, çox vaxt üzv ölkələr bu kvotalara əməl etmir. Bu kimi məqamlara son qoyulacağı təqdirdə, neftin qiyməti daha sürətlə yüksələ bilər.
Bir daha xatırladaq ki, OPEK-ə daxil olan ölkələrin nümayəndələri Əlcəzairdə keçirilən iclasda neft hasilatının 32.5 milyon barrel səviyyəsinədək azaldılmasına dair razılığa nail olub. Bununla bağlı kartel digər neft ixracatçısı ölkələri də sazişə qoşulmağa çağıracaq. İndi OPEK hər bir ölkə üçün neft hasilatının səviyyəsini müəyyən etməyə çalışacaq. Bu məsələ və onun şərtləri ilə bağlı razılığın əldə olunması isə noyabr ayına planlaşdırılan növbəti iclasda baş tutacaq.
Tahir TAĞIYEV
