Sultan I Mahmud xan Osmanlı sultanlarının iyirmi dördüncüsü, İslam xəlifələrinin səksən doqquzuncusudur. Sultan I Mahmud xan 2 avqust 1696-cı ildə İstanbulda anadan olub. Atası Sultan II Mustafa xan, anası Səlihə Validə sultandır. Şahzadəliyində yüksək fənn və din elmlərini tanınan alimlərdən öyrənərək yetişib. Ağlı, zəkası, qabiliyyəti və anlayışı çox güclü olub. Sultan III Əhməd xan Patrona Xəlil üsyanı nəticəsində taxtdan endirildikdə Şahzadə I Mahmud xan 1730-cu il oktyabr ayının 2-də Osmanlı sultanı olub.
Sultan I Mahmud xanın ilk icraatı Lalə dövründə ortaya çıxarılan elm, mədəniyyət və sənət əsərlərinin təxribatını aradan qaldırmaq olub. Üsyançı Patrona Xəlili və onun tərəfdarlarını məhv etdirib. İstanbulda təhlükəsizliyi və asayişi təmin edib. Ölkədə rahatlıq dolu məsud günlər və sərbəst yaşayış başladıb. Daxili işləri yoluna qoyan Sultan I Mahmud xan şərq sərhədlərinə təcavüz edən İran səfəvilərinə, Qərbdə Avstriya və Rusiyaya qarşı tədbirlər görür.
Sultan I Mahmud xan Şərqdə İranla III Əhməd xan dövründən bəri davam edən hadisələrə son vermək istəyirdi. Ancaq İran şahı bir tərəfdən anlaşmaq üçün heyətlər göndərərkən, digər tərəfdən də böyük qüvvələrlə İrəvan üzərinə yürüşlər təşkil edir. İran şahının elçi göndərməkdə məqsədinin Osmanlı dövlətini azdırmaq və aldatmaq olduğu aydın olduqda İran elçisi Mardin qalasına həbs edildi. Osmanlı qüvvələri Baş komandan Əhməd paşa ilə Ərzurum valisi və İrəvan Baş komandanı Həkimoğlu Əli paşanın komandanlığı altında iki qoldan hərəkətə keçdi. 1731-ci il iyul ayının 30-da Kirmanşah alındı. Sentyabr ayının 15-də Kürican səhrasında İran qüvvələri məğlub edildi, Urmiya və Təbriz ələ keçirildi.
İran şahının sülh istəməsilə 1732-ci ilin yanvar ayında Əhməd paşa bir sülh müqaviləsi imzalayır. İmzalanan bu müqaviləyə görə, Araz çayı iki dövlət arasında sərhəd olaraq qəbul edilərkən İrəvan, Gəncə, Naxçıvan, Bitlis, Şirvan və Dağıstan osmanlılara, Təbriz, Kirmanşah, Həmədan, Luristan və Ərdəlan əyalətləri isə İrana verilir. Ancaq 1733-cü ildə İranda iqtidarı ələ keçirən Nadir şah osmanlıların fəth etdiyi bölgələri geri almaq məqsədilə təkrar müharibəyə başlayır. 1735-ci ildə Arpaçayda aparılan döyüşlərdə Osmanlı ordusu məğlub olur. Bu məğlubiyyət nəticəsində Gəncə, Tiflis və İrəvan İranın əlinə keçir.
Osmanlı dövlətinin Şərqdə İranla mücadiləsindən istifadə edən Avstriya və Rusiya iki cəbhədən Osmanlı dövlətinə qarşı hərəkətə keçir. Azov qalasını ələ keçirən ruslar Osmanlı güclərinin toplanmasına imkan vermədən Gözləvə, Qılburun və Urqapını işğal edir. Avstriya ordusu isə Bosniya, Serbiya və Eflaka girir. Bu məğlubiyyətlər və düşmənin girdiyi yerlərdə törətdiyi təxribatlar Sultan I Mahmud xanı son dərəcə kədərləndirir. O, sədarətə gətirdiyi Muhsinzadə Abdullah paşanı Rusiya üzərinə, Həkimoğlu Əli Paşanı isə Avstriya üzərinə səfərə çıxarır. Muhsinzadə sürətli bir hərəkatla Özi və Qılburun qalalarını ələ keçirirkən, Həkimoğlu Əli Paşa Banyalukanı mühasirə altına alan Avstriya qüvvələrinə böyük bir zərbə endirir. Həkimoğlu Əli paşanın bu zəfəri İstanbulda böyük bir sevinclə qarşılanır. Bu zəfərlər nəticəsində Avstriya və Rusiya Osmanlı dövlətindən sülh istəmək məcburiyyətində qalır.
Beləliklə, 1739-cu il sentyabr ayının 18-də Avstriya və Rusiya ilə "Belqrad müqaviləsi" imzalanır. Avstriya dövləti ilə iyirmi yeddi illik, Rusiya dövləti ilə müddətsiz olan müqaviləyə görə, Belqrad Osmanlı dövlətinə qalır, Avstriya ilə Dunay və Sava çayları təbii sərhəd olaraq qəbul edilir. Ruslar isə Azov dənizi və Qara dənizdə donanma saxlamayacaqdı. Kazaklar Osmanlı torpaqlarına, Krım xanlığı da Rusiyaya yürüş etməyəcəkdi.
Rusiya və Avstriya dövlətləri ilə müqavilə bağlayan Sultan I Mahmud xan yenidən İran üzərinə dönür. Nadir şah isə yaranmış vəziyyət qarşısında osmanlılarla mücadilə edə bilməyəcəyini anladıqda "Qəsri-Şirin müqaviləsi"nin maddələri ilə yenidən müqavilə bağlamaq təklifini irəli sürür.
1739-cu il "Belqrad müqaviləsi" ilə qərb və şimal, 1746-cı il "Osmanlı-Avşar müqaviləsi" ilə də şərq sərhədlərini təhlükəsizlik altına alan Sultan I Mahmud xana müharibələrdəki zəfərinə görə Qazi rütbəsi verilir. Bundan sonra Sultan I Mahmud xan ölkədə gələcək nəsil üçün memarlıq abidələri, elm, mədəniyyət və sənət sahələrində çox qiymətli tarixi əsərlər təsis edir. Ayasofya camisində böyük bir kitabxana tikdirir və bu kitabxanaya sarayın xəzinə otağından çox sayda qiymətli, nadir kitab və əlyazmalar göndərir, İslam aləminin məşhur xəttatlarından Yaquti Mustasımi, Şeyx Həmdullah və Hafiz Osman xətlərilə yazılmış mushaflar, Hz.Osman və Hz.Əliyə aid olduğu söylənən Müqəddəs Qurani-Kərimlər hədiyyə edir.
Sultan I Mahmud xan nazirlikləri şəxsi nəzarəti altında saxlayar, dövlət işlərində məsləhətləşər və alınan qərarları yerinə yetirdərdi. O, çox ciddi və əzmli bir şəxsiyyət idi. Baş verən hadisələri soyuqqanlılıqla araşdırar, təlaş göstərməzdi. İyirmi beş illik səltənəti zamanında İstanbuldan xaricə çıxmadığı halda təyin etdiyi dəyərli komandanları ilə İran, Rusiya və Avstriya müharibələrini idarə etmiş, Həkimoğlu Əli paşa, Topal Osman paşa və İvaz Məhməd paşalar və xüsusilə həyatı müvəffəqiyyətlərlə dolu olan Həkimoğlu Əli paşa kimi yetişkin və təcrübəli vəzirləri orduda istifadə edərək böyük müvəffəqiyyətlər əldə etmişdi.
Sultan I Mahmud xan hərbi xidmətçilərini nəzarəti altında saxlayar, onların xətalarını ciddi-ciddi müzakirə edər, buraxdıqları səhvləri düzəltmələri üçün onlara zaman tanıyardı, cəzalandırmazdı. Bağdad valisi məşhur Əhməd paşa İran səfərləri zamanı özünü İraq həkmdarı kimi göstərib səlahiyyəti xaricində dövlət işlərində özbaşına hərəkətlər etdiyinə görə vəzifədən uzaqlaşdırılaraq Rakka əyalətinə göndərilmişdi. Əhməd paşa qətiyyətlə ayrılmayacağını ümid etdiyi Bağdaddan uzaqlaşdırılınca qorxub qətl ediləcəyini düşünmüş, vahimə içərisində qalmış və bu xüsusda vəziri-əzəm Həkimoğlu Əli paşaya bir məktub yazaraq bu hadisədən çox qorxduğunu bəyan etmiş, onun köməyini istəmişdi. Əli paşa bu məktubu sultana ərz etdikdə Sultan I Mahmud xan cavab olaraq bunları yazır: "Sədr-əzəmə göndərdiyin rəsmi sənəddə bəzi fikirdə olduğun aydın olur. Sən bu qədər zamandan bəri Hərb Nazirliyinin təyinləri ilə mühüm işlər gördükdən sonra səndən səhv xidmətlər üzə çıxsa belə, gördüyün çox mühüm müsbət işlərə görə mənfi xidmətlərin bağışlanmışdır." Bu fərmanla Sultan I Mahmud xan Əhməd paşanın xidmətlərini təqdir etdiyini və kiçik bir qüsurdan ötrü ən ağır cəzanın verilməyəcəyini bəyan etməklə onu rahatlığa qovuşdurur.
Sultan I Mahmud xan atası və əmisinin səltənətdən çəkilmələrinin səbəblərini nəzərə alaraq nə atası kimi şeyxülislama, nə də əmisi kimi vəziri-əzəmə tam etimad göstərməyərək işləri şəxsən özü təqib edib. O, bir vəziri-əzəmi əzl edəcəyi zaman onun yerinə gətirəcəyi vəziri daha əvvəldən gizlicə İstanbula gətirtdikdən sonra sədri-əzəmdən möhürü alaraq yeni təyin etdiyinə verərmiş.
Sultan I Mahmud xan sədr-əzəmi və şeyxülislamı uzun müddət iş başında tutmamaqla bərabər, özü də Hacı Bəşir ağanın təsiri altında qalıb və bir çox icraatlarını onun təsiri ilə edib. Bu da bir həqiqətdir ki, Hacı Bəşir ağa ziyalı bir şəxs olduğuna görə padşahını təhlükəli işə sürükləməyib.
Hər çərşənbə günü müqəddəs işləri yerinə yetirmək üçün ikindi divanlarında çox sıxlıq yaranardı. Vəzirlər, qazilər və tanınan ali əsgərlər bu divana gəlib ibadət edərdilər. Mühafiz Bəşir ağa padşaha hədiyyələr təqdim edərdi. Onun nüfuzunu bilən vəziri-əzəmlər və dövlət adamları bu ərəbin əlini və padşahın ətəyini öpərək özlərinin sultana olan bağlılıqlarını göstərərdilər.
Sultan I Mahmud xan müharibə zamanında ordularına inandığı adamları gizlicə göndərərək komandanlar və vəzirlər haqqında məlumatlar əldə edər, hissiyyatını bəlli etməz, ciddiyyətini qoruyar və zamanı gəldikdə uyğun gördüyü qərarları verərdi. İcraatında zaman və məmləkətin halını nəzərə alardı.
Sultan I Mahmud xan musiqidə ustad olub, çox sayda bəstələri var. Bəzi bəstələri İstanbulda yayılaraq ona müsiqişünas və bəstəkar adını da qazandırıb. Dardanel boğazını çox sevərdi. Hətta bu sevgi səltənəti zamanında çox artmış, sahilləri öz zövqünə uyğun bəzətdirmişdi. Beşiktaş tərəfini çox sevər və hər il ora köç edərdi. Bu səbəblə Dolmabağçada özünə bir köşk inşa etdirmişdi. Yazın aylı gecələrində qayıqla boğazları gəzər, şeirlərini yazardı. Övladı olmadığına görə qüssələnərdi, hətta son zamanlarında: "İki şeydən kam almadım: biri övlad, biri mehtab" - deyib.
Sultan I Mahmud xan son günlərində mədə xəstəliyindən əziyyət çəkib. Çox mərhəmətli və vətənpərvər olan sultan xəstə olduğu zamanlarda belə dövlət işlərindən əl çəkməz, ölkənin təhlükəsizliyini və vətəndaşlarının əminamanlığını təmin etmək üçün hər şeyin həyata keçirilməsini istəyər, millətini məmnun etmək üçün əlindən gələn hər şeydən istifadə etməyə çalışardı.
Sultan I Mahmud xan 1754-cü il dekabr ayının 13-də cümə günü, daim xidmətində olan həkimin xəbərdarlığına baxmayaraq, Hafiz Bəşir Ağanın Dəmirqapı məscidində qıldırdığı cümə namazına çıxır. Namazını qıldıqdan sonra saraya dönərkən Silahdar Ağa və digər qulluqçuların yardımı ilə ata mindirilib Dəmirqapı məscidindən ayrıldığı zaman elə at üstündə də vəfat edən Sultan I Mahmud xan İstanbulda Yeni caminin yanındakı Turhan sultan türbəsində dəfn edilir.
Sultan I Mahmud xanın Dardanel boğazının Anadolu sahilində bir çox əsərləri var. O, dünyasını dəyişdikdə Osmanlı dövlətinin xarici və daxili xəzinələri çox zəngin olub.
Sultan I Mahmud xan dövründə elm, mədəniyyət və sənət fəaliyyətləri artıb. İstanbulda ikinci mətbəə qurulub və bu mətbəədə çox sayda kitab nəşr edilib. Mətbəə və xəttatların artan kağız ehtiyaclarının qarşılanması üçün bir kağız fabrikası inşa edilib.
Ölkə içərisində və xaricində Osmanlı dövlətinə əzəmət dövrü yaşadan Sultan I Mahmud xan dərin zəka sahibi, lütfkar və mərhəmətli bir insan olub.
Fazil QARAOĞLU professor