Sultan II Süleyman xan Osmanlı sultanlarının iyirmincisi, İslam xəlifələrinin səksən beşincisidir. Sultan II Süleyman xan 15 aprel 1642-ci ildə İstanbulda anadan olub. Atası Sultan İbrahim xan, anası Səlihə Diləşib sultandır. Qardaşı Sultan IV Məhməd xan zamanında sarayda xüsusi müəllimlərdən tərbiyə və təhsil alıb. 1687-ci il noyabr ayının 8-də Osmanlı sultanı olub.
7 noyabr 1687-ci ildə vəziri-əzəm Silivridə ocaq ağaları ilə görüşüb, sonrakı gün Süleymanın taxta çıxmasına qərar verir və ümumi ağızdan yazılan qərarı Kaymakam rəhbəri Fazil Mustafa paşaya göndərir. O da Şeyxülislamla əsgərlərin Ali rəhbərlərini və dövlət rəhbərlərini dəvət edir və onlarla görüşərək ittifaq edirlər. Sonrakı gün çox erkən saatda Fazil Mustafa paşa ilə oxçu İsmail paşa, Süleyman Dabbağzadə Məhməd bəy və əsgərlərin Ali rəhbəri ilə digər bəzi tanınan şəxslər Ayasofyada toplanıb, aralarından Saray qoruyucusu Mustafa ağanı qapı ağası Hacı İbrahim ağaya yollayaraq Şahzadə Süleymanın Sultan seçildiyini bildirirlər. Qapı ağası Sarayın qoruyucu rəhbərinə: "Fəthi-şərif oxunacaq, kimsə çölə çıxmasın" - deyərək onları öz otaqlarına doldurduqdan sonra xəzinə kəndxudasını dəvət edərək: "Divan oxunacaq, taxtı hazırla" - dedikdən sonra ağası ilə silahdar Moralı Həsən ağanı dəvət edib vəziyyəti anladır və Sultan İbrahimin ikinci şahzadəsi Süleymanın yaşamağa məcbur olduğu yerdən çıxarılıb gətirilməsini istəyir.
Kəndxuda Əli ağa Şahzadə Süleymanı Şimşirlik deyilən yaşadığı yerdən çıxarmaq üçün gedir və yaranan vəziyyəti ona anladır. Şahzadə öldürüləcəyini zənn edərək çıxmır. Çünki Sultan Məhməd səltənəti verməmək üçün qardaşlarını öldürmək istəmişsə də, valideyni Turhan oğlunun bu hərəkətinin qarşısını almışdı. Şahzadə Süleyman bu dəfə fəlakətə uğrayacağını zənn edir. Belə olduqda kəndxuda:
- Mənim şəfqətli padşahım, qorxmayın, vallahi Sizə zərər vermək məqsədilə gəlmədim. Bütün vəzirlər, tanınan şəxslər və qullarınız Sizi sultan ediblər və təşrifinizi gözləyirlər - dedisə də, şahzadə yenə əmin olmayıb:
- Asılacağımız əmr olundusa söylə, iki rükət namaz qılım, sonra əmri yerinə yetir. Uşaqlığımdan bəri 40 ildir ki, həbs olunmuş kimi bir vəziyyətdə yaşayıram. Hər gün ölməkdənsə bir gün əvvəl ölmək daha yaxşıdır. Bir can üçün nədir bu çəkdiyimiz qorxu - deyərək ağlamağa başlamışdı ki, ağa təkrar onun ayağını öpüb:
- Əstəğfürullah, Sizə bir qəsd olmayacaq, əksinə, taxt qurulmuş, cümlə qulların Sizə baxır - deyincə, yanında olan kiçik qardaşı şahzadə Əhməd də cəsarətlənərək:
- Buyurun, qorxmayın, ağa yalan demir - dedikdə çölə çıxır, fəqət üzərində bir şey olmadığına görə pərişan bir halda idi. Qızlar ağası öz kürklərindən bir kürk gətirib ona geyindirir və ərz otağında onun başına nişanəli bir əmmamə qoyduqdan sonra qanun naminə onu taxta çıxarır. Ona biət elilir (8 noyabr 1687-ci il). O zaman Sultan II Süleyman xan 47 yaşında idi.
Sultan II Süleyman xan taxta çıxdığı zaman Osmanlı ordularında Vyana pozuqluğu ilə başlayan dağılma və torpaq itkisi davam edirdi. Macarıstanda Türk hakimiyyəti sona çatmaq üzrə idi. Bu məğlubiyyətlər xəzinə gəlirlərinə təsir etdiyi kimi, Anadoludakı quldurları da qıcıqlandırırdı. Avstriya cəbhəsində sərdar olan Osman paşa Rumelidə qanunsuzluğa yol verir, zorla vergilər toplayırdı. Ordularda davam edən dağılmalar nəticəsində 1688-ci il sentyabr ayının 8-də Belqrad itirildi.
Dövlətin daxilində baş verən qarışıqlıqlar, Macarıstanın əldən getməsi, Belqradın itirilməsi Sultan II Süleyman xanı çox düşündürürdü. Əmrə itaət etməyib bir çox qalanın itirilməsinə səbəb olan Osman paşanın edamına qərar verilir. Avstriya cəbhəsi sərdarlığına Rəcəb paşa gətirilir. Sultan II Süleyman xan, sağlamlığı əl verməsə də, əsgərləri təşviq etmək məqsədilə ordunun başında Ədirnədən Sofiyaya qədər gəlir və hərəkatı buradan şəxsən özü idarə etməyə başlayır.
1689-cu ildə Krıma hücum edən rus qüvvələrini Səlim Giray xan az bir qüvvə ilə dağıdaraq pərişan edir və düşmənə ağır itkilər verdirir. Vidin nəzarətçisi Sarı Hüseyn paşa Dunay sahilindəki Qladova və Orsova qalalarını düşməndən geri alır. Vışeqradı mühasirə altına alan 12 min nəfərlik Avstriya ordusu dağıdılır...
1689-cu ildə Fazil Mustafa paşanın sədarətə gətirilməsi orduya müsbət təsir edir. Fazil Mustafa paşa ilk iş olaraq bir ədalətnamə nəşr etdirərək məmləkətin ümumi əhvalını yoluna qoyur. Aldığı təcili tədbirlərlə xəzinəyə illik 4 min kisə pulu təmin edir. Ordunu intizamlı bir hala gətirir. Fazil Mustafa paşa 1690-cı ildə Ədirnədən hərəkətə çıxdığı Avstriya səfərində düşmən qüvvətlərini məğlub edərək Niş şəhərini alır. Osmanlı dövlətinin Qərbdə ən mühüm sərhəd qalası olan Belqradı altı günlük mühasirədən sonra fəth edir. Bu zəfərlər Osmanlı ölkəsində sevincə səbəb olur.
Xəstəliyi səbəbilə Davud paşa kazarmasına qədər araba ilə gələn Sultan II Süleyman xan burada Fazil Mustafa paşanı qəbul edib: "Xoş gəldin. Bəxtiyar ol, üzün ağ, qılıncın şəffaf, çörəyim sənə halal olsun! Arzum üzrə xidmət etdin. Əvvəlkilərdən heç birinə belə bir ulu qəza qələbəsi qismət olmadı" - dedikdən sonra ordunun qarşısında samur ərkan kürkünü vəzirinə geydirir, belindən çıxardığı xəncərini onun belinə, qitə surqucunu başına taxdıqdan sonra: "Mən mükafat verməyə qadir deyiləm. Allah-Təala iki cahanda üzünü ağ eləsin", - deyərək dua edir.
Alınan ciddi tədbirlər üzərinə IV Məhmədin Dar-üs-saade ağası vasitəsilə yeni sultanın xətti-humayununu alıncaya qədər heç bir şeydən xəbəri olmamışdı. Dar-üs-saade ağası Əli ağa ona Sultan Süleymanın xətti-hümayununu verib "Muradullah bu imiş, buyurun həbsxanaya" dedikdə, IV Məhməd xan "Bizə qətl varmı?" - deyə sormuş, ağa da "həbs olundunuz" cavabını vermişdi. Belə olduqda keçmiş hökmdar iki oğlu Mustafa və Əhmədlə birlikdə qardaşı Sultan Süleymanın qırx il yaşadığı Şimşirlik yaşayış yerinə aparılır.
Vəziri-əzəm Siyavuş paşa nüfuzu olmayan bir vəzir idi. Onun məqsədi bir neçə gün burada yaşayıb, maaşları verdikdən sonra bu dərnəyi dağıtmaq idi. Halbuki, ağalar və zorbalar
səlahiyyətlərini davam etdirmək istədiklərinə görə onu Çırpıcı Çayırından qaldırıb zorla İstanbula gətirdilər. Hətta onu, saraya yaxın olduğuna görə, paşa qapısında oturtmayaraq yeniçərilərin keçmiş Şahzadəbaşına yaxın keçmiş Vəziri-əzəm Qara İbrahim paşanın öz mülkü olan sarayda yaşamağa məcbur etdilər. Yeni hökmdar tərəfindən qəbul edilən Siyavuş paşaya şəxsən Sultan öz möhrünü verərək, bu münasibətlə:
- Səni özümə vəziri-əzəm və vəkili-mütləq etdim, şərəf üzrə hərəkət edib müxalifliyindən çəkin. Allahın rizasında olaq, qırx ildir ki, bir qaranlıq yerdə məhbus və həyatdan məyus ikən yenidən dünyaya gəlib gözümü açdım və aləmi xərcü-mərc gördüm, iki ətəyimizi belimizə çalıb din və dünyamıza xeyirli olan işlərdə olub lazımı qaydada ibadullaha xidmət edək. Sən üsyana çarə tapıb dağıtmağa möhtacsan - dedi.
Divanda ikinci vəzir olan Mustafa paşa atasının qulu və qardaşı qızının əri olan Siyavuş paşanın idarədəki acizliyindən və zorbaların bir bəla olub tez-tez üsyan etmələrindən təngə gələrək ona:
- Sən bu zorbalara necə üz verirsən? Bunları bir-bir təqib et və İstanbuldan dağıt. Tədriclə haqlarından gəl. Nə qədər ki, dövlət onların əlindədir, sənə sədarətdə istiqlal, hüzur və rahatlıq verməzlər. Zorbaları ağalarına qırdır və uzaqdan seyr et - deyərək qaynını təşviq etmiş, o da Yeniçəri ağası Cərrah Mustafanı Tunis valiliyinə keçirməklə Harputlu Əli ağanı yeniçəri ağalığına gətirmişdi.
Harputlu Əli ağa sultandan aldığı xətti-humayun üzərinə ocaq zorbalarını təmizləməyə başladısa da, məqsədi aydın olduğuna görə əsl fitnəkar olan Hüseyn Çavuş ilə Hacı Əlini təhrik edib yenə bir üsyan çıxarmışdılar. Bunlar: "Köprülü oğlu ilə yeniçəri ağasını istəmirik, onlar sürgün edilsinlər, yoxsa öz evlərində onları öldürərik" - deyərək dirəndilər və vəziri-əzəmə:
- Bunlar bizim əleyhimizədirlər, sizi aldadırlar. Biz bütün ocaq ağalarının dəyişdirilməsini istəyirik - deyə irəli gedib, Mustafa paşanın Boğaz hisarına sürgün edilməsinə müvəffəq oldular və Yeniçəri ağasının özlərinə qarşı bir fənalıq etməyəcəyinə dair and içərək verdiyi sözlə onu yenə ağalıqda buraxdılar.
Hay-küy qaldıraraq özlərinə düşmən Hacı Əli ilə birlikdə üsyan edən asilər vəziri-əzəm sarayına gəlib oranı mühasirə altına aldıqdan sonra içəri girib onun divanxanasına qədər çıxdılar və ona:
- Səni vəziri-əzəmliyə qəbul etmirik, möhürü ver - deyə bağırmağa başladılar.
Az sonra bunlar saraydan bayıra atılıb qapılar bağlandısa da, çöldə nərələr çəkib təhdidlər sovurmağa davam etdilər. Siyavuş paşanın yanında olan dövlət adamı ona:
- Bunların arasından çıxmaq asandır, saraya gedib sancağı-şərifi çıxaraq, qayələrini yox edək - dedilərsə də, o, bu təklifi qəbul etmədi və:
- Keçən gün hüzuri-hümayuna getdiyimdə sultan həzrətləri mənə, sən də zorbasan dedi. Mən Haqq Sahibindən əmin deyiləm, öz ayağımla tələyə düşmüş kimiyəm. Məlumatımız olmayıb zorbalar qələbə çalarsa, göz görə-görə məni qətl edərlər. Uca Allahın əmri-şərifi nədirsə, biz razıyıq və necə qəzalar gəlirsə-gəlsin, amma burada gəlsin, - deyərək mənliyini silahlandırdı.
Sultan Süleyman bu haldan qorxdu və məqsədlərini sordu. Anlaşdılar və iş gecikərsə Ağa qapısında zorbalar silahlanar, gəlib bizi qırarlar dedilər. Sədarət rəhbərliyi, vəzirlər, dövlət işçiləri saraya dəvət olundular. Zorbalar bu halı eşitdikdə ürəklərinə qorxu düşdü. Onların vəziyyəti anlamaq üçün göndərdiyi casus yaxalanaraq qətl edildi. Bostançıbaşı ilə bostançı xalqası zorbaların adamları olduğuna görə Sancaği-şərifi qovdurmaq istəmirdilər. Hökumət əməkdaşlarının və ziyalıların gəlmələri üzərinə uzun-uzun münaqişələrdən sonra Sancaği-şərifin çıxarılmasına qərar verildi. Sədarət kaymakamı ilə qapı ağası aldıqları təhdid xəbəri ilə zahirən Sancağın çıxarılmasını uyğun görmürdülər. Nəhayət, çıxarılan Sancaği-şərif Sarayın Orta qapısı üzərindəki bədənə qondu və padşah:
- Zorbaşakiləri üzərinə Sancaği-şərif çıxardım. Ümməti Məhəmməddən olan Sancaq dibinə cəm olsun. Gəlməyən özü kafir, qəlbi boşdur - deyərək ocaqlara xəbər göndərdi.
Bu zaman Mora sərdarı Qoca Xəlil paşa da venediklilərin əlində olan Avlonyanı otuz bir günlük mühasirədən sonra ələ keçirmişdi. 13 may 1691-ci ildə Sanqi-şərifi təkrar Fazil Mustafa paşaya verərək Avstriya səfərinə dua ilə yola salan Sultan II Süleyman xan bir müddət sonra 22 iyun 1691-ci ildə İstanbula yaxın Yoncaçeşmə yaxınlığında vəfat etdi. İki gün sonra Süleymaniyyəyə gətirilib Sultan I Süleyman xana aid qəbrin sağ tərəfinə dəfn edildi.
Sultan II Süleyman xan qədirbilən, həlim, comərd və təmkinli bir padşah idi. Kasıb, möhtac və ehtiyac içərisində olan insanlara sahib çıxardı. Avstriya qarşısında alınan məğlubiyyətlərə görə hər kəsin Rumelinin əldən çıxdığı düşüncəsilə Anadoluya qaçdığı zaman Sultan II Süleyman xan güclü dövlət adamı Köprülüzadə Fazil Mustafa paşanı iş başına gətirərək itirilmiş yerləri təkrar dövlətinə qazandırıb, Fənər qülləsi ilə İzmirdə bir cami inşa etdirərək bizlərə yadigar qoyub.
Fazil QARAOĞLU professor