Sultan III Məhməd xan Osmanlı sultanlarının on üçüncüsü, İslam xəlifələrinin yetmiş səkkizincisidir. 26 may 1566-cı ildə anadan olan Sultan III Məhməd xanın atası III Murad xan, anası Safiyə Validə sultandır. Şahzadəliyində dini, idari, hərbi və təbii elmləri tanınan alimlərdən öyrənərək yetişib. İlk müəllimi İbrahim Cəfər hoca olub. 1595-ci ilin yanvar ayına qədər Manisada valilik edib, atası III Murad xan vəfat etdikdə 1595-ci il yanvar ayının 17-də Manisadan İstanbula gələrək taxta çıxıb.
Sultan III Məhməd xanın ilk icraatı dövlətin təhlükəsizliyini gücləndirərək yeni təyinləri yerinə yetirmək olub. Liderlərdən Fərhad paşanı vəzirliyə, Xəlil paşanı da komandanlığa təyin edib. Osmanlı dövlətinə bağlı olan, fəqət əhalisi xristian olan Erdel, Eflak və Boqdan voyevodaları Papa səkkizinci Klementin təşviq və təbliğatları ilə türklərə qarşı üsyan ediblər. Vəzir Fərhad paşa Eflak səfəri üçün Sərdari-əkrəm təyin edilib. 1595-ci il may ayının 14-də Eflak və Boqdanın imtiyazlı şahzadəlik statusu qaldırılıb və bura vilayət halına gətirilərək valilər təyin edilib. Papanın çağırışı ilə Almaniya, Avstriya, Belçika, İtaliya və Macarıstandan toplanan 50 min piyada və 20 min süvaridən meydana gələn xristian ordusunun avstriyalı Şahzadə Mansfeldin əmrində yardıma gəldiyini xəbər alan Eflak voyevodası Mixail minlərlə müsəlmanı qılıncdan keçirərək hər yeri xarabalığa çevirib. Şahzadə Mansfeld 1595-ci il iyul ayının 1-də Osmanlı idarəsindəki Macarıstanın Esterqon qalasını mühasirə altına alıb. Sərdari-əkrəm Fərhad paşanın və keçmiş Vəziri-əzəm Qoca Sinan paşanın tərəfdarları səfərdə pozğunçuluq edirdilər. Bu səbəbdən Fərhad paşa vəsifəsindən azad edilərək Qoca Sinan paşa təkrar vəziri-əzəm və sərdarlığa təyin edilir. Lakin bir-birinin ardınca gələn fəlakətlər və ölümlər səbəbilə düşmən qarşısında zəfər əldə etmək mümkün olmur. Vəzirlərdən Fərhad paşanın edamı, qulluqçu Məhməd və Qoca Sinan paşanın vəfat etmələri və 1595-ci il oktyabr ayının 27-də baş verən körpü faciəsi nəticəsində Esterqon, Vışeqrad və Teqovişde düşmən əlinə keçir. Xristianlar yerli əhaliyə və əsir düşən komandanlara insanlığa yaraşmayan hərəkətlərlə işgəncə verib qətl edirlər. Mühüm dövlət adamları ilə 3500 əsgər Voyevoda Mixail tərəfindən nizələnir.
Eflak və Macarıstan cəbhələrində Osmanlı şəhərlərinin düşmən orduları tərəfindən dağıdılıb yandırılması və əhalinin qılıncdan keçirilməsinə son vermək üçün Sultan III Məhməd xan yeznəsi, Vəziri-əzəm İbrahim paşanın da tövsiyəsilə 1596-cı il iyun ayının 20-də Eğri səfərinə çıxır. Sultan III Məhməd xanın şəxsən ordunun başında səfərə çıxması əsgərləri coşdurmuşdu. Müsəlmanları zülmdən qurtarmaq üçün cihad eşqi və şövqülə Ədirnə, Filibə, Nis və Belqrad yolundan Siremə gəlindi. 1596-cı il avqust ayının 26-da Sirem Salankamen qalasında Macarıstan torpaqlarına səfər edilməsi müzakirə edildi. Müzakirə nəticəsində Eğrinin qalalarını fəth etməklə bərabər, hərbi strateji baxımdan Eğridən daha artıq dəyəri olan Avstriya cəbhəsi hədəf təyin edildi. Nəticədə, 1596-cı il sentyabr ayının 21-də Macarıstan torpaqlarındakı Eğri ovasına gələn Sultan III Məhməd xan Eğri qalasını mühasirə altına aldı. Sentyabr ayının 24-də başladılan mühasirə nəticəsində oktyabrın 4-də qala fəth edildi. Eğridəki Avstriya əsgərləri cəzalandırıldı. Şəhərin ən böyük kilsəsi camiyə çevrildi. Oktyabr ayının 18-də cümə günü, türk-islam ənənəsinə görə, Sultan III Məhməd xan cümə namazını burada qıldı.
Eğri fatehi Sultan III Məhməd xan 1596-cı il oktyabr ayının 23-də hərb məclisinin qərarı ilə irəliləmə hərəkatına davam etdi. Oktyabr ayının 24-də Haçovada Almaniya, Avstriya, Çexiya, Fransa, İspaniya, İtaliya, Polşa, Macarıstan və papalıq əsgərlərindən yaradılan 300 min nəfərlik xristian ordusu ilə qarşılaşdı. 110 min nəfərlik Osmanlı ordusu 25 oktyabr günü başlayan Haçova meydan döyüşündə düşmən ordusunu məğlub etdi. Beləcə, böyük bir zəfər qazanan Sultan III Məhməd xan 1596-cı il dekabr ayının 22-də İstanbula döndü. İstanbulda Eğri və Haçova zəfərləri sevinci ilə üç gün-üç gecə bayram mərasimi, şənliklər keçirildi. Tanınmış şair Baki daxil olmaqla, bir çox şairlər sultana qəsidələr və zəfərnamələr verdilər. Avstriya cəbhəsində böyük igidlik göstərən Satırçı Məhməd paşa Sərdari-əkrəmliyə təyin edildi.
Osmanlı dövlətinin Avropa cəbhəsində döyüşlərdə olmasını fürsət bilən İran Səfəvi dövləti Anadoluda əvvəl təbliğat fəaliyyətlərini başlatdı, sonra isə üsyanlar təşkil etdi. Cəlali üsyanları adı verilən bu üsyanların bölücü və dağıdıcı fəaliyyətlərinin ardından səfəvilər Osmanlı dövlətinin sərhədinə hücum etdilər. Nəticədə, Osmanlı dövləti ilə İran Səfəvi dövləti arasında müharibə başlamış oldu.
Avstriya və İran cəbhələrində düşmən ordularının törətdiyi hücumların qarşısını almaq üçün döyüşlər təşkil edən, hər dəfəsində də zəfərlər qazanan və bu acınacaqlı vəziyyətləri birdəfəlik həll etmək məqsədilə çarələr axtaran Sultan III Məhməd xan 1603-cü il dekabr ayının 21-dən 22-nə keçən gecə vəfat etdi. Cənazəsi Ayasofya camisinin bağçasındakı türbədə dəfn edilib.
Sultan III Məhməd xan çox həlim, səlim, kərim və incə bir xasiyyətə sahib idi. Bayraq bəyliyindən səltənətə gələn son Osmanlı padşahı içkini qadağan edib bütün meyxanaları bağlatdırmışdı. Bütün Osmanlı padşahları kimi yaxşı bir şair olan Məhməd xan şeirlərində ədalətdən, peyğəmbərimiz Hz.Məhəmmədə, İslam tarixində xüsusi yerləri olan dörd xəlifəyə və alimlərə qarşı hiss etdiyi böyük hörmətindən bəhs edərdi. Namazını daim camaatla birgə qılardı.
Sultan III Məhməd xan III Muradın oğlu olub, Manisa sancağbəyi ikən atasının yerinə 1595-ci ildə hökmdar olub. Onun sultanlığı zamanında da atasının dövründəki idarə işlərinə müdaxilə daha geniş ölçüdə davam edib. Sancaq bəyliyindən səltənətə gələn son Osmanlı sultanı budur.
Osmanlı dövləti Sultan III Məhməd zamanında ordu və donanmanın birinci dərəcədə ehtiyacı olan əşyanı məmləkət xaricinə möhtac olmadan daxildən tədarük etmək üçün bütün tədbirləri almış və lüzumu halında bunları sürətlə tətbiq edərək heç bir sıxıntıya uğramadan fövqəladə zamanlar keçirmişdi. Hökumətin daxildən tədarük etdiyi əşya öz ehtiyacına kifayət etmirdisə, ancaq o zaman xaricdən mal gətirirdi. Beləcə, lüzumu halında Rusiya, Lehistan, Venedik hökumətlərinə və daha sonralar İngiltərəyə xüsusi tacirlərdən əmələ gələn bir heyət yollayıb, öz ehtiyacına aid əşyanı tədarük edərdi. Daxildəki malların hökumətin icazəsi olmadan xaricə çıxarılması mümkün olmadığı üçün hökumət xalqın ehtiyacına uyğun ərzaq və geyim-kecim mallarına ehtiyac olduğu qədər, daxili vəziyyəti nəzərə alaraq sıxıntıya yol verməzdi. Bununla yanaşı, Osmanlı dövləti bir çox ehtiyacını doğma məmləkətin müxtəlif yerlərində istehsal edilən əşyadan istifadə edərək çox sayda pulun xaricə çıxmasının qarşısını alardı.
Osmanlı dövlətinin sülh zamanında məmləkət xaricinə çıxaracağı əşya ilə hərb zamanında ixrac edəcəyi əşya arasında cins və növü etibarilə fərq olub, bunun da müxtəlif səbəbləri vardı. Bu, ya müharibə zamanında o əşyaya olan ehtiyacı və yaxud xaricə çıxaracağı əşyanın bilavasitə müharibə etdiyi dövlətin əlinə keçməsi ehtimalı idi. Çıxarılmasına icazə verilən malın isə daxili ehtiyacı təmin etdiyi təsdiq olduqdan sonra artıq qalan mal ixrac edilə bilərdi...
Osmanlı hökuməti özü ilə münasibətdə olan dövlətlərlə vəziyyətin tələbinə görə həm siyasi, həm də iqtisadi məsələlər üzrə müqavilələr bağlamışdı. Bəzi fövqəladə zamanlardakı təhdid istisna ediləcək olursa, müqavilələr əsasında məmləkətlərə müxtəlif mallar ixrac edilirdi. Bəzən də, xüsusilə venediklilərin istəmələri üzərinə ixracatlar çox tez-tez edilərdi. Dövlətlər arasındakı bu alış-veriş tacir əşyası kimi gömrük nəzarətinə tabe tutulmazdı. Türkiyədə hər kimə aid olursa-olsun, ölkə xaricinə çıxacaq əşya mütləq hökumətin icazəsi alındıqdan sonra ölkədən çıxarıla bilərdi.
Osmanlılarla ticarət edən müsəlmanlar əllərinə verilən hökmlərlə sərbəst olaraq alacaqları əşyanı öz ölkəsinə və ya digər ölkələrə sövq edə bilərdilər. Osmanlı türkləri müsəlman olduqlarına görə onların qurduqları dövlət də bir İslam dövləti sayılırdı. Beləcə, "Osmanlı müəssisələri Müqəddəs İslam hüququnun təsiri altında qalmışdı. Bu təsir daha çox xüsusi hüquq sahəsində görülüb. Bunun səbəbi İslam hüququnun mahiyyət etibarilə fərdi olmasıdır. İslam hüququ, xüsusilə dövlətin daxili təşkilatına və daxili fəaliyyətlərinin tənziminə bağlı əsaslar ehtiva etməkdədir. Belə olduğu üçün də türklər belə mövzularda din təsiri altında qalmadan məhəlli və milli qanun və nizamlar meydana gətirmişlər. Ancaq bunların da şəriətə qarşı olmadıqlarının təsbitinə ehtiyac görülmüşdür.
Bu qısa açıqlamadan aydın olur ki, bütün İslam dövlətlərində olduğu kimi, islami əsaslara dayanan Osmanlı dövlətində də şəriət ana-hüquq mənbəyini təşkil edib. Yəni şəriəti bilən, anlayan və dövlət idarəsinin şəriətə uyğun bir şəkildə edilməsi və xüsusilə ədalətin bölünüb-parçalanması xüsusunda eyni zamanda xəlifə olan padşaha, yardım edəcək bir sinfə ehtiyac vardı ki, bu da elmiyə sinfi idi.
Sultan III Məhməd xan təbiətcə zəif iradəli və safdil olub, çox təsir altında qalardı. Anası Safiyə xanım onun üzərində müəssir olub verdiyi iradəni geri aldırardı. Sultan III Məhməd inanan və Hz.Peyğəmbərə çox hörmətkar olub, adları zikr edildikcə ayağa qalxardı. Bu da atası kimi sarayda qalmaq istəmişsə də, yeniçərilərin təkidləri üzərinə Eğri səfərinə çıxmış və Haçova meydan döyüşünü qazanmışdı. Şuara təzkirəsini yazmış olan Riyazi III Məhmədin Adil təxəllüsü ilə ehtiyatlı bir qəzəlini təzkirəsinə qoymuşdur ki son beyti budur:
Dilbər oldu Adliya, kim həzm edəcək aşiqi
Boynuna bənd eylədin zülfi hümayunum deyə...
Baş verən hadisələrin tədqiqi bu hökmdarın çox tərbiyəli, həlim xasiyyətli, qürurlu, sakit və eyni zamanda vahiməli və işlərində tərəddüdlü olduğunu göstərir. Cəlali üsyanları və İranla yaranan vəziyyət səbəbilə üzüntüdən dəfələrlə yemək-içməkdən kəsilirmiş. Ölümündə bu üzüntünün və böyük oğlu şahzadə Mahmudun vəfatından vicdan əzabının təsiri vardır. Gənc, yəni 38 yaşında vəfat edib. 16 yaşındakı böyük oğlu Şahzadə Mahmudun bir şeyxin təsirilə öz əleyhinə xariclə məktublaşması xəbərini aldıqda məktubların qızlar ağası vasitəsilə əldə edilməsi üzərinə şahzadəni əvvəl həbs etdirib, sonra boğdurub. Eyni zamanda şeyx ilə şahzadənin anası və digər vasitəçi olanları 1603-cü ilin iyun ayında dənizə atdırıb. Sultan III Məhməd xan oğlunu öldürtdükdən yeddi ay sonra özü də vəfat edib.
Fazil QARAOĞLU
professor