Azərbaycan və Türkmənistan arasında mövcud münasibətlər bu ölkələrin enerji sahəsində də qarşılıqlı əməkdaşlığının genişlənməsi üçün mühüm baza yaradır. Real vəziyyətin təhlili isə hər iki ölkənin sözügedən sahədə qarşılıqlı əməkdaşlığının inkişafında zəruri yeniliklərin ola biləcəyini istisna etmir. Söhbət ilk olaraq "Transxəzər" qaz kəmərindən gedir.
Xatırladaq ki, bu layihə uzun müddətdir gündəmdə olsa da, onun reallaşması hələ mümkün olmayıb. Amma belə görünür, həm Azərbaycan, həm də Türkmənistan layihənin həyata keçməsində maraqlıdır və bunun üçün infrastrukturun yaradılması heç də hansısa çətinlik yaratmayacaq. Hər halda, SOCAR-ın I vitse-prezidenti Xoşbəxt Yusifzadənin açıqlamaları bu qənaətə gəlməyə əsas verir. O qeyd edir ki, Azərbaycan kəmərlərinə çıxış Türkmənistan üçün ən ucuz yol olacaq. Enerji İqtisadiyyatları Beynəlxalq Assosiasiyasının (İAEE) "Xəzər regionunda inkişaf etməkdə olan enerji iqtisadiyyatları: dəyişikliklər və imkanlar" mövzusunda Bakıda keçirdiyi Avrasiya konfransında çıxış edən Yusifzadə deyib ki, danışıqların uzanmasına səbəb mübahisəli "Kəpəz" yatağıdır: "Təxminən Xəzərin ortasına qədər kəmərlərimiz var. Oradan Türkmənistana qədər isə çox az məsafə qalır. Düşünürəm ki, tezliklə bu məsələ müsbət həll ediləcək. Onlar bu yatağı "Sərdar" adlandırır, biz isə "Kəpəz" deyirik. İnanıram ki, yaxın gələcəkdə bu məsələ həll olunacaq".
Qeyd edək ki, Azərbaycan və Türkmənistan Xəzərin dibi ilə qaz kəmərlərini birləşdirsə, bu, Avropa İttifaqının dəstək verdiyi, Rusiya ilə İranın isə əngəl olduğu "Transxəzər" layihəsinin gerçəkləşməsi olacaq. Avropa İttifaqı üçün "Transxəzər"in əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Ekspertlər hesab edir ki, "Transxəzər" layihəsi gerçəkləşəcəksə, bu Xəzər bölgəsində siyasi tarazlığı yerindən oynadacaq. Bu layihə ilə ildə 30 milyard kubmetr türkmən qazını Avropaya çıxarmaq mümkündür. Digər tərəfdən, bu layihə həyata keçərsə, Türkmənistan qazının ən böyük alıcısı olan Çinin təsirləri azalacaq, həmçinin, Aşqabadın enerji məsələsində Rusiya və İran arasında qalması da aradan qalxacaq. Məhz buna görə də enerji xəritəsini dəyişmək gücündə olan Xəzər bölgəsi həm Türkmənistan, həm Azərbaycan, həm də Qərb ölkələri üçün çox əhəmiyyətlidir.
O da sirr deyil ki, Rusiya enerji daşıyıcılarından asılılığını azaltmağa çalışan Avropa yaxın 3 ildə Türkmənistandan qaz idxalına başlamağı düşünür. Öz növbəsində, Türkmənistan öz ixrac imkanlarını diversifikasiya etmək istəyir. Elə Avropa üçün də öz idxal imkanlarını diversifikasiya etmək əhəmiyyətlidir. Avropada hesab edirlər ki, Türkmənistan Cənub Qaz Dəhlizi layihəsinin bir hissəsi olmalıdır. Bunun üçün isə "Transxəzər"in həyata keçməsi mütləqdir. Avropa "Transxəzər" layihəsindən narahat olan Rusiya və İranın dənizin ekoloji çirklənməsi haqda iddialarını da əsassız sayır. Xatırladaq ki, "Transxəzər" boru kəmərinin tikintisi ilə bağlı Türkmənistanla Avropa İttifaqı və başqa ölkələr arasında danışıqlar ötən əsrin 90-cı illərinin sonlarından aparılır. Hazırda Avropa Türkmənistana bu məsələdə böyük dəstək verir. Onu da qeyd edək ki, Türkmənistan Türkiyənin təklifi ilə TANAP-a qoşulmaq üçün çərçivə razılaşmasını imzalayıb. Türkmən qazının Cənub Qaz Dəhlizi layihəsinə qoşulması və Azərbaycan qazı ilə birgə Avropa bazarına çıxışı ilə Qərbdə bu bazarda inhisarçılıq aradan qalxa bilər. Lakin Rusiya buna qarşı çıxır və əsas kimi layihənin Xəzərdə ekoloji çirklənməyə səbəb olacağını göstərir. Ekspertlərə görə, Rusiyanın narazılığına baxmayaraq, "Transxəzər"in çəkilişi Avropanın dəstəyi ilə baş tutacaq. Artıq rəsmi Bakı da Türkmənistan və Mərkəzi Asiya qazına öz kommunikasiya vasitələrini verə biləcəyini açıqlayıb. Ekspertlərin fikrincə, Avropa lazımlı siyasi iradə göstərib Rusiya və İranı razı salarsa, "Transxəzər" marşrutunun reallaşması tezləşə bilər. Bakı və Aşqabad arasında son yaxınlaşmalar Rusiya və İranın razılığı olmadan da "Transxəzər" marşrutunun çəkilə biləcəyini göstərir. Bu isə Rusiyanın enerji asılılığından xilas olmaq baxımından Avropa üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Onu da xatırladaq ki, "Transxəzər" qaz kəməri 2014-2020-ci illər üçün prioritet infrastruktur enerji layihələri sırasına daxil edilib.
Nahid SALAYEV