Mövcud Ermənistan hakimiyyəti ilə diaspor arasında münasibətlər getdikcə daha da sərtləşir. 2018-ci ildən etibarən tərəflərin münasibəti tədricən böhran mərhələsinə daxil olub. Amma son 6 ildə daha radikal xarakter daşımağa başlayıb. Bu ilin iyun ayında Ermənistanda baş tutan parlament seçkilərində isə hakimiyyətlə diaspor arasında çatların daha da böyüdüyü üzə çıxdı. Diasporun, onun fəaliyyət göstərdiyi müəyyən ölkələrin Nikol Paşinyan hakimiyyətinə qarşı açıq mövqe və fəaliyyəti rəsmi İrəvanın hüquqi, eləcə də digər müstəvilərdə xaricdəki erməni qüvvələrinə qarşı daha sərt mövqedən çıxış eyməsinə səbəb oldu. Hər zaman Ermənistan dövlətçiliyinin əsas dayaq nöqtələrindən biri kimi qələmə verilən diasporun, əslində, lazım gələrsə, bu dövləti məhv etməyə də hazır olduğu aydınlaşdı. Diasporun indiki Ermənistan hakimiyyətinə qarşı belə destruktiv siyasəti, Paşinyan iqtidarının buna müqaviməti isə tərəflərə daha böyük gərginlik vəd edir.
Burada qeyd edək ki, hələ 1990-cı illərdə Ermənistanda ikili vətəndaşlıq haqqında qanun layihəsi ilə bağlı çoxlu müzakirələr aparılmışdı və illərdir davam edən müzakirələrdən sonra bu qanun layihəsi qəbul edilmişdi. Nəticədə, faktiki olaraq, xaricdə yaşayan ermənilər Ermənistanda səsvermə proseslərində iştirakla ölkənin ictimai-siyasi həyatında öz mövqelərini ifadə edə bilirdilər. Elə bu da diasporun Ermənistanda təsirli qüvvə kimi mövqeyini daha da gücləndirirdi. O vaxt ölkədə ikipalatalı parlamentin yaradılması ideyası da gündəmə gətirilmişdi. Parlament palatasının biri tamamilə diaspor nümayəndələrindən ibarət olmalı idi. Lakin bu ideya reallaşmadı. Bununla belə, diaspor Ermənistan siyasətinə müxtəlif yollarla, o cümlədən hakimiyyətin müxtəlif qollarına öz nümayəndələrini yerləşdirməklə, həmçinin maliyyə sərfiyyatları ilə təsir vasitələrini saxlayırdı. Nikol Paşinyan da hakimiyyətə gəldikdən sonra diaspor qüvvələrindən öz məqsədləri üçün istifadə etməyə çalışırdı. Amma diasporun Paşinyan hakimiyyətinin siyasətini istiqamətləndirmək cəhdləri tərəflər arasında ziddiyyətlərə yol açdı və zamanla bu qüvvələrin qarşıdurması daha da kəskinləşdi. Diasporin təsirini minimallaşdırmaq üçün Paşinyan hakimiyyəti, ilk olaraq, ikili vətəndaşlıq qaydalarını yenidən nəzərdən keçirməyə başladı. “Daşnaksütyun” Partiyasının siyasi məsələlər bürosunun rəhbəri Kiro Manoyan məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Diasporda Ermənistan vətəndaşlığını almaq istəyən azsaylı ermənilər üçün prosedur getdikcə daha da mürəkkəbləşir. Yeni yaşayış tələbi vətəni ilə qanuni əlaqəsini qorumaq istəyən, lakin iş və ya ailə vəziyyəti səbəbindən Ermənistanda bir ildən çox qala bilməyən həmvətənlərə zərər verəcək. Yaşayış yeri tələbinin mövcudluğu Konstitusiyaya da ziddir. Konstitusiyaya əsasən, etnik erməni ölkəyə daxil olduğu andan etibarən Ermənistan vətəndaşlığını ala bilər. Hakimiyyətin bu yanaşması Ermənistan daxilində tətbiq etdiyi metodlarla xarici diaspor qüvvələrini idarə edə bilməməsindən irəli gəlir”. Bu arada, Ermənistan Daxili İşlər Nazirliyi Ermənistan vətəndaşlığını almaq üçün dövlət rüsumunun beş dəfə, vətəndaşlığın ləğvi üçün isə on dəfə artırılmasını təklif edir. 1 yanvar 2028-ci il tarixindən etibarən vətəndaşlıq almaq üçün rüsum 138 dollardan 689 dollara, vətəndaşlığın ləğvi üçün isə 413 dollardan 4132 dollara qədər artacaq. Qanun layihəsinə daha sərt yaşayış tələbləri də daxildir. Layihəyə əsasən, vətəndaşlıq üçün müraciət edənlərin son beş il ərzində Ermənistanda qanuni yaşayış icazəsi olmalı və bu müddət ərzində ölkədə ən azı 915 gün yaşamalıdırlar. Onlar həmçinin erməni dilini və Konstitusiyanı kifayət qədər bildiklərini nümayiş etdirməlidirlər. Erməni əsilli şəxslər son iki il ərzində Ermənistanda qanuni yaşayış yeri müəyyən etmiş və ölkədə ən azı 366 gün yaşamış olduqları təqdirdə vətəndaşlıq almaq hüququna malik olacaqlar. Onların bu hüquqları təqdim edilmiş sənədlər, arxiv məlumatları və kilsələr və ya ictimai təşkilatlar tərəfindən verilmiş sertifikatlar əsasında Daxili İşlər Nazirliyinin xüsusi komissiyası tərəfindən təsdiqlənəcək. Şəxsin fəaliyyəti dövlət və ya ictimai təhlükəsizliyə, ictimai asayişə, ictimai sağlamlığa, əxlaqa və ya başqalarının hüquq və azadlıqlarına zərər verərsə və ya onların bu cür zərər verə biləcəyinə şübhə etmək üçün ağlabatan əsaslar varsa, vətəndaşlıq üçün müraciət rədd edilə bilər. Bütün bunlar erməni diasporuna qarşı hesablanmış hüquqi addımlar hesab olunur. ABŞ-dakı erməni diaporunun təmsilçisi Harut Sasunyan qeyd edir: “Paşinyan diaspor üzvlərini Ermənistan vətəndaşlığı almaqdan çəkindirir. Onlar üçün müxtəlif hüquqi maneələr yaradır. Ermənistan hökumətinə təklifim vətəndaşlıq qaydalarının yenidən nəzərdən keçirilməsindən imtina etmək və yaşayış tələbi ilə birlikdə rüsumu ləğv etməkdir. Ermənistan pasportuna sahib olmaq diaspor üzvləri üçün vətənləri ilə dərin emosional əlaqə yaradır. Onları Ermənistana daha tez-tez səfər etməyə, bəlkə də ölkəyə investisiya qoymağa və nəticədə ora köçməyi düşünməyə təşviq edir. Bu, vətəndaşlıq rüsumunu artırmaqdan və yaşayış tələbi qoymaqdan daha ağlabatan bir seçim olardı”. Onu da xatırladaq ki, iyul ayında Ermənistan parlament çoxluğu Seçki Məcəlləsinə düzəlişləri qəbul edib. Bu düzəlişlərə əsasən, son iki ildə ölkədə bir ildən və ya 366 gündən az müddətdə yaşayan Ermənistan vətəndaşları səs vermək hüququndan məhrum edilir. Müxalifət yeni qaydaları konstitusiyaya zidd və vətəndaşların hüquqlarının pozulması adlandıraraq Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edib. Məhkəmə işə bu ilin 22 dekabrında yazılı şəkildə baxacaq. Bu yanaşma ilə də Paşinyan iqtidarı diasporun Ermənistanda səsvermə hüququnu məhdudlaşdırır. Rusiyalı politoloq Sergey Mironov qeyd edir: “Bu, sırf siyasi hesablamadır. Hakimiyyət başa düşür ki, insanlar, erməni diasporu hazırkı hadisələrin gedişatından narazıdır. Onların səsvermə hüququnu qadağan etmək idarəetmə səhvlərini düzəltməkdən daha asandır. Amma bu, diasporla Paşinyan arasında qarşıdurmanı daha da kəskinləşdirəcək”. Ermənistanın diaspor qüvvələri Paşinyanın onlara qarşı mövqeyini qəbul etməyərək, indiki Ermənistan hakimiyyətinə qarşı səfərbər olmaq üçün fəaliyyətini genişləndirir. Elə bu da tərəflər arasında münasibətlərin daha sərt xarakter alacağını nümayiş etdirir.
Tahir TAĞIYEV
