Abutalıb Səmədov: "Zelenski Donbasdan çıxmağa razı olmasa, həm Trampı özünə qarşı qaldıracaq, həm də heç bir qazanc əldə edə bilməyəcək"
Rusiya prezidenti Vladimir Putin ilə ABŞ prezidenti Donald Tramp arasında təxminən bir saat davam edən telefon danışığı olub. Söhbət zamanı beynəlxalq vəziyyət, Rusiya-ABŞ münasibətləri, İranla aparılan danışıqlar və Ukrayna müharibəsi müzakirə edilib.
Kremlin xarici siyasət müşaviri Yuri Uşakov bildirib ki, Tramp ABŞ və İran arasında razılaşmaya yaxın olduqlarını, danışıqların yekun nəticələrinin yaxın vaxtlarda açıqlana biləcəyini deyib. Onun sözlərinə görə, danışıqlar çətin keçsə də, Pakistan və Qətərin dəstəyi ilə müəyyən nəticələr əldə olunub.
Bildirilir ki, Tramp döyüşlərin dayandırılmasının vacibliyini vurğulayıb və qarşıdan gələn G7 görüşləri çərçivəsində Kiyevi və Avropa ölkələrini sülh təşəbbüslərinə dəstək verməyə razı salmağa çalışacağını deyib. O həmçinin qeyd edib ki, müharibənin dayandırılması Rusiya ilə ABŞ arasında münasibətlərin normallaşmasına kömək edə bilər.
Kreml tərəfi isə Ukraynanın Rusiya ərazisindəki mülki obyektlərə hücumlarının sülh prosesinə mane olduğunu bildirib. Qeyd olunur ki, Rusiya hakimiyyəti Zelenski və Putin arasında görüşün Moskvada keçirilməli olduğunu düşünür.
Qısaca, Trampın Ukrayna müharibəsinin dayandırılması üçün Avropa və Ukrayna rəhbərliyini razı salmağa çalışacağı bildirilir, eyni zamanda, ABŞ-İran razılaşmasının da yekun mərhələyə yaxınlaşması barədə Kremlin açıqlamalarını duqqətə çatdırılır.
ABŞ-İran yaxınlaşması ilə Ukrayna məsələsi arasında hansısa geosiyasi sövdələşmə mümkündürmü? Tramp Avropanı Ukrayna münaqişəsinin həlli ilə bağlı hansı kompromislərə razı salmağa çalışa bilər? Bu kompromislər Donbasın Rusiyanın nəzarətində qalmasının qəbul edilməsini də əhatə edə bilərmi?
ABŞ-İran yaxınlaşması ilə Ukrayna müharibəsi arasında birbaşa və rəsmi "böyük sövdələşmə"nin mövcudluğunu təsdiqləyən fakt yoxdur. Bununla belə, beynəlxalq siyasətdə müxtəlif böhranların paralel şəkildə müzakirə olunması və tərəflərin bir sahədə güzəştləri digər sahələrdə əməkdaşlıq imkanları ilə əlaqələndirməsi adi praktikadır. Tramp administrasiyası İran məsələsində diplomatik uğur əldə etməyi prioritet sayırsa, Vaşinqtonun Rusiya ilə münasibətləri daha az gərgin saxlamağa çalışması məntiqli görünə bilər. Lakin bu, Ukraynanın taleyinin İran dosyesi qarşılığında açıq şəkildə dəyişdirilməsi anlamına gəlmir.
Trampın Avropa ölkələrini razı salmağa çalışa biləcəyi kompromislər əsasən hərbi əməliyyatların dayandırılması və mövcud cəbhə xəttinin əsas götürüldüyü atəşkəs modeli ətrafında ola bilər. Belə bir yanaşma Ukraynanın NATO üzvlüyünün müəyyən müddətə təxirə salınması, Rusiyaya qarşı bəzi sanksiyaların mərhələli şəkildə yumşaldılması və təhlükəsizlik zəmanətlərinin fərqli formatda təqdim edilməsini də əhatə edə bilər. Avropa ölkələrinin bir hissəsi belə variantlara ehtiyatla yanaşsa da, uzunmüddətli müharibənin iqtisadi və təhlükəsizlik xərcləri kompromis axtarışlarını aktuallaşdırır.
Donbas məsələsinə gəldikdə isə, mümkün kompromislərdən biri faktiki nəzarətlə hüquqi statusun ayrılması ola bilər. Yəni atəşkəs razılaşması çərçivəsində Donbasın müəyyən hissələrinin faktiki olaraq Rusiyanın nəzarətində qalması qəbul edilə bilər, lakin Ukrayna və Qərb həmin əraziləri hüquqi baxımdan Rusiya ərazisi kimi tanımayacaq. Tarixdə buna bənzər modellər mövcud olub. Bununla belə, Ukrayna rəhbərliyi ərazi güzəştlərinə uzun müddətdir qarşı çıxır və bir çox Avropa ölkələri də sərhədlərin güc yolu ilə dəyişdirilməsinin legitimləşdirilməsindən narahatdır.
Ona görə də yaxın perspektivdə ən real gözləntinin tam siyasi həll deyil, hərbi əməliyyatların məhdudlaşdırılması və ya dondurulması istiqamətində kompromislərin müzakirəsinin olacağı görünür. Donbasın Rusiyanın nəzarətində qalmasının faktiki olaraq qəbul edilməsi mümkün müzakirə mövzularından biri olsa da, onun beynəlxalq səviyyədə rəsmən tanınması hələ də ən çətin və mübahisəli məsələlərdən biri olaraq qalır.
Politoloq Abutalıb Səmədov bildirib ki, Putinin zənginin əsl məqsədi Trampa İran məsələsindəki yardımın əvəzini Ukrayna üzərindən çıxarmaqdır.
Politoloq Abutalıb Səmədov "Bakı-Xəbər"ə Rusiya prezidentinin Donald Trampla telefon danışığını şərh edərək bildirib ki, Putin 80 illik yubileyi münasibətilə edilən bu zəngdən Ukrayna nizamlanması məsələsini irəli çəkmək üçün fürsət kimi istifadə edib. O, bununla bağlı öz düşüncələrini Trampa çatdırıb, çox güman ki, Ankoriç razılaşmasını ona xatırladıb və Ukraynaya təzyiq göstərməsini xahiş edib. Putin Çin dövlət başçisi ilə birlikdə İrana müəyyən təzyiqlər göstərib və memorandum layihəsinin son variantının razılaşdırılmasında ciddi rol oynayıb ki, bunu da prezident Tramp xüsusi qeyd edib.
Səmədovun fikrincə, Rusiya kimi böyük dövlət heç nəyi hədər etmir. Putin İran məsələsində ABŞ-a göstərdiyi yardım qarşılığında Trampdan Ukraynaya təzyiq göstərməsini və sülh razılaşmasının qısa müddətdə imzalanmasına yardım etməsini xahiş edib. O, məşhur Alyaska görüşünün, Ankoriç razılaşmasını bir daha xatırladıb. Putin burada yenə öz yekəxanalığından da imtina etməyib - Zelenski görüşmək istəyirsə Moskvaya gəlsin. Səmədov bunu son dərəcə qeyri-ciddi və dövlət başçısına yaraşmayan davranış kimi dəyərləndirib. Zelenskinin Moskvaya getməyəcəyi hamıya aydındır, getsə belə ciddi nəticə olmayacaq, Rusiya isə bundan yalnız təbliğat məqsədilə istifadə edə bilər.
İranla ABŞ arasında razılaşmanın əldə edilməsi Trampa Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nizamlanmasına daha çox vaxt ayırmaq imkanı verir. Tramp bu prosesdən kənarda qalmayacaq, onun iştirakı olmadan sülhün əldə edilməsi onun nüfuzunu ciddi şəkildə zədələyə bilər. Bu səbəbdən Tramp sülh prosesinə ciddi şəkildə qoşulacaq. Danışıqların gedişində Tramp Putinə G7-nin Fransada keçiriləcək sammitində Avropa liderlərinə təzyiq göstərəcəyini, onların düşüncələrini dəyişmək üçün müəyyən addımlar atacağını da deyib. Çünki sülh razılaşmasının əldə olunmamasının səbəblərindən biri aparıcı Avropa dövlətlərinin tutduğu mövqedir — onlar müharibənin davam etməsində maraqlıdırlar.
Bundan sonra Rusiyanın irəliləmək imkanları çox məhduddur. Lakin Ukrayna sülh istəyirsə, Donbasdan imtina etməlidir. Ukrayna nəzərə almalıdır ki, Ankoriç razılaşmalarından sonra, 2025-ci ilin avqustunda, Donbas ərazisinin 5-5,5 min kv/km hissəsi Ukraynаnın nəzarətində idisə, aradan keçən müddət ərzində 1000-1500 kv/km ərazi əlavə olaraq itirilіb. Hazırda Ukraynаnın nəzarətində olan hissə 4 min kv/km-ya yaxındır. Bu cür davam etsə, 1-2 ilə Donbasın qalan hissəsi də işğal edilə bilər — müharibənin gedişi bunu göstərir.
Bu vəziyyətdə Ukraynаnın Donbasdan çıxmağa razılıq verməməsi onun deyil, Avropanın maraqlarına cavab verir. Çünki Donbasın müəyyən hissəsindən imtina edib, qarşılığında qalan digər əraziləri azad etmək, şəhərlərin dağılmasının, insan itkisinin qarşısını almaq olar. Zelenski buna cəsarət etməlidir. Hakimiyyəti itirməmək naminə cəsarətli addımlar atmaqdan çəkinməməlidir.
Şübhə yoxdur ki, Zelenski ilə Trampın aparacağı danışıqların əsas mövzusu Donbas olacaq. Tramp qəti şəkildə tələb edəcək ki, Zelenski Donbasın Ukraynаnın nəzarətindəki hissəsindən çıxsın. Bu məsələdə Zelenskinin nəyəsə nail olmaq şansı yoxdur. Amma əvəzində digər ərazilərdən müəyyən tələblər ortaya qoya bilər. Zelenski daha çox işğal edilmiş digər əraziləri Trampın köməyi ilə işğaldan azad edə bilər. Söhbət Zaporojye və Xersonun işğal edilmiş ərazilərindən gedir - Rusiya hər iki vilayətin 75 faizini işğal edib. Burada ərazilərin Ukraynaya qaytarılmasını tələb etmək olar. Sumı, Dnepropetrovsk və digər bölgələrdə işğal edilmiş əraziləri geri qaytarmağı tələb etmək olar. Başqa şərtlər də qoymaq olar - Zaporojye AES-in istehsal etdiyi elektrik enerjisinin daha çox hissəsinin Ukraynaya verilməsini, ABŞ-ın bu AES-də nəzarətini tələb etmək olar və sair məsələləri irəli sürmək mümkündür.
Ancaq Zelenski Donbasın qalan hissəsindən çıxmamaqda israr etsə, həm Trampı özünə qarşı qaldıracaq, həm də heç bir qazanc əldə edə bilməyəcək. Bu baxımdan Tramp G7 görüşündə də, Zelenski ilə mümkün olan danışıqlarında da Donbas məsələsini hər iki tərəfə çatdıracaq və bu məsələdə başqa variantın olmayacağını deyəcək. Amma digər komponentlər barədə müzakirələr ola bilər, Rusiyadan müəyyən güzəştlər əldə edilməyə cəhd göstərilməsi mümkündür.
Dəniz NƏSİRLİ
