Azərbaycan və Ermənistan arasında mümkün sülh modeli postmünaqişə dövründə regionun gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Uzun illər davam etmiş qarşıdurma yalnız iki dövlət arasında münasibətləri zədələməmiş, həm də Cənubi Qafqazın ümumi inkişaf potensialını məhdudlaşdırıb. Bu baxımdan sülh prosesi təkcə siyasi razılaşma deyil, eyni zamanda dərin sosial, iqtisadi və psixoloji transformasiya tələb edən kompleks bir məsələdir. Məhz bu xüsusiyyətlərinə görə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün formalaşması regional və beynəlxalq səviyyədə diqqətlə izlənilən bir nümunə ola bilər.
Münaqişənin uzunmüddətli xarakter almasının əsas səbəblərindən biri kompromisə hazır olmama və qarşılıqlı etimadın olmaması idi. Amma yeni mərhələdə sülh nümunəsi məhz bu yanaşmaların dəyişdirilməsinə əsaslanır. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi göstərir ki, yalnız razılaşmalar, hüquqi mexanizmlər və əməkdaşlıq modelləri uzunömürlü sabitlik yarada bilər. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh də bu kontekstdə praqmatik yanaşmanın məhsulu kimi dəyərləndirilə bilir. Bu xüsusda Azərbaycanın addımları böyük əhəmiyyət kəsb edir. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin paytaxtı Əbu-Dabi şəhərində “Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı”nın təqdimolunma mərasimində çıxş edərkən məsələ ilə bağlı prezident İlham Əliyev bildirib: “Dəfələrlə qeyd etdiyim kimi, biz sülh şəraitində yaşamağı öyrənirik. Sizə deyə bilərəm ki, bu, xüsusi bir hissdir. Biz müstəqillik əldə edəndən bəri heç vaxt sülh şəraitində yaşamamışıq və indi bunu sürətlə öyrənirik. ABŞ prezidenti Donald Trampın Vaşinqtonda ev sahibliyi etdiyi tarixi Zirvə Görüşündən sonrakı altı ay tərəfdaşlıq, əməkdaşlıq və uzunmüddətli, dayanıqlı sülhə doğru irəliləyiş ayları olmuşdur. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün bərqərar olunmasına verdiyi töhfəyə görə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Donald Trampa da minnətdarlığımı bildirmək istəyirəm. O, 2025-ci il avqustun 8-də üçtərəfli Zirvə Görüşünə ev sahibliyi etmişdir. Həmin Zirvə Görüşünün nəticəsi olaraq Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişi paraflanmış, həmçinin Birgə Bəyannamə imzalanmışdır. Prezident Tramp şahid qismində həmin sənədi də imzalamış və bununla da üç onillikdən artıq davam edən qanlı və ölümcül münaqişəyə son qoyulmuşdur. Qeyd etdiyim kimi, bu altı ay münasibətlərimizin inkişafı baxımından çox mühüm olmuşdur. Biz təkcə Azərbaycan ərazisindən Ermənistana yük daşımalarına qoyulmuş məhdudiyyətləri aradan qaldırmadıq, eyni zamanda, Ermənistana neft məhsullarının ixracına da başladıq. Yəni bu altı ay ərzində biz əməkdaşlığa başlamışıq... Mən hesab edirəm ki, bizim nümunəmiz öyrənilməli və hələ də müharibə vəziyyətində olanlar üçün yol xəritəsi kimi istifadə edilməlidir. Bizim nümunəmiz göstərir ki, uzunmüddətli münaqişəyə, əzablara və qarşılıqlı etimadsızlığa baxmayaraq, sülh mümkündür. Hər iki tərəfdən güclü siyasi iradə mövcud olduğu və həmin proses dost ölkələr və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən dəstəkləndiyi halda, sülh mümkündür”. Sülh prosesinin mühüm elementlərindən biri sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və qarşılıqlı tanınmasıdır. Aydın və hüquqi baxımdan tanınmış sərhədlər dövlətlər arasında gələcək gərginliklərin qarşısını alan əsas mexanizmdir. Bu, eyni zamanda regionda təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verir. Sərhəd məsələlərinin danışıqlar yolu ilə həlli, kompromis və beynəlxalq hüquq normalarına istinad edilməsi sülh nümunəsinin əsas dayaqlarından biri hesab edilə bilər. Belə yanaşma münaqişənin yenidən alovlanması riskini minimuma endirir. Azərbaycan məhz bu istiqamətdə də müvafiq addımlar atır.
Regional əməkdaşlıq perspektivi Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh nümunəsinin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir. Nəqliyyat dəhlizlərinin açılması, enerji və logistika layihələrində iştirak, ticarət əlaqələrinin bərpası tərəflər arasında qarşılıqlı asılılıq yaradır. Bu asılılıq münaqişənin yenidən baş verməsini iqtisadi baxımdan mənasız edir. Regionda formalaşan əməkdaşlıq mühiti eyni zamanda üçüncü tərəflərin də marağını cəlb edir və Cənubi Qafqazı rəqabət meydanından əməkdaşlıq platformasına çevirir. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü, deputat Vüqar Bayramovun sözlərinə görə, Azərbaycan və Ermənistan arasında iqtisadi əlaqələrin və eləcə də kommunikasiyaların yenidən bərpası məhz regionda sülhün möhkəmlənməsinə xidmət etmiş olacaq: “Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizi isə regionun inkişafı üçün yeni imkanlar yaradacaq. İlkin qiymətləndirmələr göstərir ki, sülh müqaviləsinin imzalanmasından sonra Azərbaycan ilə Ermənistan arasında 38 məhsul üzrə qarşılıqlı ticarətin qurulması mümkündür. Bura enerji və eləcə də qeyri neft-qaz məhsulları daxildir. Həmin məhsullar üzrə ölkələr arasında müqayisəli üstünlüklər var. Sülh müqaviləsi imzalanarsa və ticari əlaqələr bərpa edilərsə, Azərbaycan ilə Ermənistan arasında illik 300 milyon dollarlıq ticarət dövriyyəsi formalaşa bilər. Təbii ki, bütün bunlar birmənalı şəkildə Ermənistanın sülhə necə sadiq qalacağından asılı olacaq. Azərbaycan regionda dayanıqlı sülhdə maraqlı olmaqla yanaşı, hər zaman milli maraqlarını qorumaq gücündədir”. Sülh nümunəsinin davamlı olması üçün daxili ictimai rəyin hazırlanması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Siyasi razılaşmalar cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmədikdə uzunömürlü olmur. Bu səbəbdən sülh prosesinin mahiyyəti, məqsədləri və gətirəcəyi faydalar əhaliyə aydın şəkildə izah edilməlidir. Məsələ ilə bağlı Azərbaycanda hər şey yolunda olsa da, Ermənistanda durum fərqlidir. Bu müstəvidə həmin ölkələrdə problemlər aradan qaldırlmalıdır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, postmünaqişə dövründə sülhün qorunması ən azı onun əldə edilməsi qədər çətindir. Bu mərhələdə kiçik insidentlər, təxribatlar və ya ritorik gərginliklər ciddi risklər yarada bilər. Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh nümunəsi bu risklərin idarə olunması baxımından da əhəmiyyətli olmaq iqtidadırndadır. Daimi dialoq mexanizmləri, birgə komissiyalar və operativ ünsiyyət kanalları potensial böhranların qarşısını almağa kömək etmək gücündədir. Faktdır ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında formalaşan sülh nümunəsi yalnız tarixi bir qarşıdurmanın sona çatması deyil, eyni zamanda gələcəyə yönəlmiş strateji seçimdir. Bu seçim regionda sabitlik, təhlükəsizlik və inkişaf üçün yeni imkanlar açır. Sülh prosesi mürəkkəb və uzunmüddətli olsa da, onun uğurla davam etdirilməsi Cənubi Qafqazın münaqişələr deyil, əməkdaşlıq və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulan bir regiona çevrilə biləcəyini göstərir. Bu baxımdan, sözügedən sülh nümunəsi təkcə regional deyil, daha geniş miqyasda dəyərli təcrübə kimi qiymətləndirilə bilər.
Ramil QULİYEV
