Latın Amerikasında "soyuq müharibə"nin alovlanmaq ehtimalı nə qədərdir?
Venesuela dünyanın ən böyük təsdiq olunmuş neft ehtiyatlarına malikdir. Müxtəlif mənbələrə görə, ölkənin sübut olunmuş ehtiyatları təxminən 300–303 milyard barrel səviyyəsində qiymətləndirilir. Bu da Venesuelanı qlobal enerji xəritəsində strateji oyunçuya çevirir.
Enerji ehtiyatlarının bu miqdarı Venesuelanı yalnız region üçün deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyi üçün də önəmli aktora çevirir və məhz bu amil onun Pekinlə Vaşinqton arasında rəqabətin mərkəzinə çevrilməsinə səbəb olur.
Çinin Venesuelaya uzun müddətli iqtisadi bağlılığı və böyük məbləğdə kreditləri bu ölkəni Pekin üçün sadəcə tərəfdaşdan da böyük bir strateji maraq nöqtəsinə çevirib. Analitiklərin və beynəlxalq institutların hesablamalarına görə, Çin Venesuelaya enerji və infrastruktur layihələri kontekstində təxminən 60 milyard dollar civarında kredit və investisiya yönəldib. Bu, Pekinin Karakasla əlaqələrinin dərinliyini və iqtisadi asılılıq yaradılmasının geosiyasi əhəmiyyətini göstərir. Qeyd edilən maliyyə-siyasi bağlılıq Pekinə investisiyaları qorumaq üçün daha aqressiv diplomatik və bəzən hərbi siqnal vermək imkanı yaradır.
ABŞ-ın reaksiya mexanizmi ənənəvi olaraq regional hegemonluq və təhlükəsizlik arqumentləri üzərində qurulur. Son aylarda Vaşinqton Karib dənizində və Venesuela ətrafında hərbi mövcudluğunu artırıb. Açıqlamalara və xəbər agentliklərinin yazılarına görə, ABŞ donanmasının və müvafiq hava qüvvələrinin bölgəyə yönəldilməsi müşahidə olunub, hətta ən müasir aviapaladası (aviadaşıyıcı gəmi) da bu dövrdə Karibə və yaxın sulara yönəldilib. Belə hərəkətlər həm siyasi mesajdır, həm də strateji əks-tədbirdir. Vaşinqton Pekinin Latın Amerikasındakı hərbi və iqtisadi genişlənməsinə qarşı balans saxlamağa çalışır.
Çinin dəniz gücünün inkişafı və ekspedisiyalara uyğun gəmi siniflərinin mövcudluğu Pekinin görə biləcəyi hərbi reaksiyanın məntiqini gücləndirir. "Type 055" kimi böyük, çoxfunksiyalı gəmilər Pekinin uzaq səfərlərdə hava müdafiəsi, səth və sualtı təhdidlərə qarşı dayanıqlılıq və donanmaya müşayiət gücü təmin etməsinə imkan verir. Ona görə də, belə sinif gəmilərin mövcudluğu Pekinin regiona hərbi nümayiş və qoruma missiyaları üçün ciddi vasitələrə malik olduğunu göstərir. Bu texniki qabiliyyətlər Çin üçün yalnız qabiliyyətlə bağlı məlumat deyil, həm də siyasi siqnaldır - investisiyaları qorumağa dair açıqlamalar real mövcudluqla dəstəklənə bilər.
Bununla belə, açıq, etibarlı qlobal xəbər axınlarında Çinin konkret hansı tip gəmiləri və ya hansı dəqiq kontingentini Venesuela sərhədlərinə göndərdiyi barədə hərtərəfli, müstəqil təsdiq tapmaq çətin olur. Açıq mənbələr Çin-Venesuela əlaqələrinin dərinliyi, Pekinin investisiyaları qorumağa dair bəyanatları və Çin donanmasının artan qabiliyyəti barədə əhatəli təsvir versə də, “Çinin konkret döyüş gəmilərinin Venesuela sahillərində yerləşdirilməsi” iddiasının müstəqil xəbər agentliyi sənədlərində açıq və dəqiq təsdiqini (məsələn, gəminin adı, sinfi və sahilə yaxın dəqiq koordinatlar) tapmaq mümkün deyil. Bu fərq vacibdir. Mövcud geopolitik vəziyyət Pekinin maraqları ilə ABŞ-ın reaksiyasını aydın şəkildə izah edir, amma hərbi kontingentin ölçüsü və konkret yerləşmə raporları üçün güvənilən rəsmi mənbə və nəşrlər tələb olunur.
Hadisələrin dinamikası belədir ki, Pekin özünün iqtisadi maraqlarını və enerji təchizat zəncirində aldığını qorumaq üçün açıq bəyanatlar verir və ehtiyatları qorumaq üçün lazımi vasitələrin olduğunu nümayiş etdirmək istəyir. Vaşinqton isə həssaslığını göstərərək regional hava və dəniz məkanında mövcudluğunu artırır. Bu qarşılıqlı hərəkətlər “güc nümayişi” səviyyəsini aşdıqda insident risqi artır. Ən problemli ssenari hava və ya dəniz insidentidir. Məsələn, kəşfiyyat təyyarələrinin bir-birinə çox yaxın manevr etməsi, gəmilərin təhlükəli şəkildə yaxınlaşması, radar kilid və ya xəbərdarlıq atəşi kimi insidentlər lokal eskalasiyaya, nəticədə isə daha geniş qarşıdurmaya gətirib çıxara bilər. Belə insidentlər, siyasətçilərin və hərbi rəhbərlərin məqsədi nə qədər "soyuq" olsa da, insan səhvi və ya texniki nasazlıq səbəbindən baş verə bilər və bunun üçün həm diplomatik kanalların açıq qalması, həm də qarşılıqlı mövqelərin dəqiq anlaşılması həyati əhəmiyyət daşıyır.
Müharibənin tammiqyaslı forması hələlik ehtimal olunmur və bunun səbəbi həm iqtisadi, həm də strateji xərclərin çox yüksək olmasıdır. ABŞ üçün birbaşa hərbi əməliyyatlar həm dünya miqyasında iqtisadi çətinliklərə, həm də beynəlxalq təcridə səbəb ola bilər. Çin üçünsə açıq qarşıdurma dünya ticarətinə və daxili iqtisadi sabitliyə zərbə vuracaq. Hər iki tərəf üçün ən sərfəli yol indiki mərhələdə qarşılıqlı münasibətləri davranışla məhdudlaşdırmaq, diplomatik təzyiq və iqtisadi vasitələrlə hədəflərinə çatmaqdır. Yəni böyük müharibə siyasi-strateji nöqteyi-nəzərdən qarşılıqlı itki riski olduğundan hələ az ehtimallıdır, amma lokal səviyyədə silahlı insidentlərin baş vermə ehtimalı və nəticələrinin fəlakətli olması realdır.
Bu qarşıdurmanın digər mühüm ölçüsü qlobal enerji bazarına təsirdir. Venesuelanın neft resursları, Çin tərəfindən yuanda neft ticarətinin təşviq edilməsi və müxtəlif tərəflərin enerji nəqliyyat yollarına nüfuzu bu böhranı yalnız hərbi-siyasi problem olmaqdan çıxarıb, iqtisadi-maliyyə riskinə çevirir. Əgər gərginliklər davam edərsə və ya təhlükəsizlik insidenti baş verərsə, qlobal neft qiymətlərində sıçrayışlar, tədarük zəncirində qeyri-müəyyənlik və enerji ticarətində yeni geosiyasi xəritələşdirmə müşahidə edilə bilər. Bu da həm inkişaf etməkdə olan ölkələrdə, həm də böyük enerji idxalçıları üçün iqtisadi şoklara yol aça bilər.
Regional və qlobal güc siyasətinin bir başqa aspekti də ittifaqların və üçüncü tərəf aktorların rolu olacaq. Rusiya tarixi və strateji əlaqələri çərçivəsində Pekinin bəzi addımlarını siyasi və hərbi planda de-fakto dəstəkləyə bilər. Latın Amerikası ölkələri isə maraqlarına görə müxtəlif tərəflərlə əlaqələri şaxələndirə bilər. Diplomatların fəaliyyətinin aktivliyi, iqtisadi yardım paketləri və beynəlxalq hüquq çərçivəsində razılaşmaların yaxın gələcəkdə hansı istiqamətdə formalaşacağı bu böhranın necə idarə edilməsində həlledici olub. Əgər vasitəçi ölkələr və beynəlxalq təşkilatlar səmərəli vasitəçilik edə bilsələr, eskalasiyanın qarşısını almaq mümkündür. Əks halda, qarşıdurma daha geniş və daha uzun çəkən fəsadlar doğura bilər.
Akif NƏSİRLİ
