Bu görüş Suriyanın gələcək geosiyasi xəritəsini dəyişdirə biləcək dərəcədə simvolik və strateji əhəmiyyət daşıyır
Noyabrın 10-da Ağ Evdə keçiriləcək Tramp-Bəşər əl-Şəraa görüşü (əgər bu plan reallaşarsa) ABŞ-ın Suriya siyasətində ciddi dönüş nöqtəsi ola bilər. Tramp administrasiyası 2019-cu ildən bəri Suriyada əsasən məhdud hərbi varlığını qoruyur və əsas diqqətini İranın təsir dairəsini zəiflətməyə yönəldib.
Bu görüşün məqsədi, görünür, Suriya ilə birbaşa diplomatik kanal açmaq, Rusiyanın vasitəçiliyini zəiflətmək və Türkiyənin regional təsirini balanslaşdırmaqdır.
ABŞ-ın məqsədi Rusiya və İranın Suriya üzərində nəzarətini sarsıtmaqdır.
2015-ci ildən bəri Rusiya Suriyada hərbi və siyasi baxımdan dominant aktordur. Əl-Şəraa rejiminin sağ qalması birbaşa Moskvanın hərbi müdaxiləsi sayəsində mümkün olub.
Ancaq Trampın Əl-Şəraa ilə birbaşa görüşü Vaşinqtonun Dəməşqə yeni legitimlik vermək niyyətindən xəbər verir. Bu, Rusiya üçün strateji təhdiddir, çünki Dəməşq Moskvanın deyil, Vaşinqtonun diplomatik platformasında görünür. ABŞ Suriyada “yenidənqurma müqavilələri” vasitəsilə iqtisadi təsirini artırmağa cəhd göstərə bilər. Əl-Şəraa ABŞ-la əlaqəni bərpa edərsə, Rusiya-Suriya münasibətlərində “asılılıq balansı” pozula bilər.
Əgər Tramp görüşdə sanksiyaların qismən yumşaldılması, bərpa fonduna ABŞ şirkətlərinin cəlbi, yaxud siyasi keçid planı kimi təkliflər verərsə, Əl-Şəraa bunu Moskvaya alternativ kimi dəyərləndirə bilər. Bu halda Rusiya Dəməşqə qarşı təzyiq rıçaqlarını (enerji, hərbi yardım, kreditlər) daha sərt şəkildə tətbiq edəcək. Moskva Suriyada öz hərbi mövqelərini (Tartus və Hmeymim bazaları) daha çox hüquqi zəmanətlə möhkəmləndirməyə çalışacaq. Eyni zamanda Əl-Şəraa isə “balans siyasəti” izləyərək, həm Rusiya, həm ABŞ-la paralel əlaqələri saxlamağa cəhd göstərəcək.
Bu görüşdən ən çox narahat olacaq ölkə Türkiyədir. Hazırda Ankara həm Rusiya, həm Suriya ilə ziddiyyətli, lakin praqmatik münasibətlər saxlayır.
Əgər ABŞ-ın təşəbbüsü ilə Əl-Şəraa rejimi beynəlxalq səhnəyə qayıdarsa, Türkiyənin Suriya müxalifəti üzərindəki təsiri zəifləyəcək, Ankara ilə Moskva arasında Suriyanın şimalında “təhlükəsizlik zonaları” məsələsində yeni gərginliklər yaranacaq və ABŞ Trampın vasitəsilə Türkiyəni yenidən öz orbitinə çəkməyə cəhd edə bilər (xüsusən də NATO-nun cənub cinahında).
Rusiya üçün bu, ikiqat çətinlik yaradacaq. Həm Türkiyənin ABŞ-a meyllənməsi, həm də Suriya rejiminin Vaşinqtonla təmas qurması Moskvanın Yaxın Şərqdəki “koordinasiya oxunu” zəiflədəcək.
Tramp-Əl-Şəraa görüşü əslində Rusiya, İran və Türkiyə üçbucağının qarşısına ABŞ-Suriya-İsrail-Körfəz vektorunu çıxarmaq cəhdidir. Əgər bu diplomatik kanallar genişlənərsə, İran Suriyada manevr imkanlarını itirəcək, Rusiya bölgədə “təhlükəsizlik təminatçısı” rolunu tədricən itirə bilər və Türkiyə öz sərhəd zonasında ABŞ-la əməkdaşlıq təklifləri alacaq ki, bu da Rusiya ilə Ankara arasında yeni gərginlik yarada bilər.
Noyabrın 10-da baş tutacaq görüş Rusiya-Suriya münasibətlərində “etimad böhranı” yarada bilər. Eyni zamanda, Türkiyənin Suriyada hərbi və diplomatik manevr imkanlarını daralda və ABŞ üçün Yaxın Şərqdə yeni təsir dövrünün başlanğıcı ola bilər.
Başqa sözlə, bu görüş Suriyanın gələcək geosiyasi xəritəsini dəyişdirə biləcək dərəcədə simvolik və strateji əhəmiyyət daşıyır.
Akif NƏSİRLİ
