İran və Azərbaycan arasında sərhədin yenidən açılması məsələsi son aylarda regional siyasətin əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçının son açıqlaması bu istiqamətdə diplomatik dinamikanın gücləndiyini göstərir.
Hər iki ölkənin rəhbərliyi səviyyəsində aparılan danışıqlar sərhədin açılması məsələsinin artıq nəzəri müzakirə mərhələsini keçərək praktik plana yaxınlaşdığını göstərir. Bu hadisə təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlərə deyil, həm də Cənubi Qafqazın ümumi geosiyasi balansına təsir edəcək mühüm hadisə kimi qiymətləndirilir.
Son illərdə İran-Azərbaycan münasibətlərində gərginlik elementləri müşahidə olunsa da, 2025-ci ilin əvvəllərindən etibarən qarşılıqlı etimad mühiti formalaşmağa başlayıb. Prezidentlər və xarici işlər nazirləri səviyyəsində keçirilən görüşlər iki ölkə arasında dialoqun intensivləşməsinə səbəb olub.
Bu diplomatik aktivlik siyasi yumşalmanın əsas göstəricisidir. Bakı və Tehran artıq qarşılıqlı ittihamlardan çox, praktik əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə etməyə üstünlük verir. Əlaqələrin bu səviyyəyə gəlməsi regionda yeni siyasi sabitlik mərhələsinin əsasını qoya bilər.
Sərhədlərin açılması məsələsi təkcə diplomatik deyil, həm də iqtisadi baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. 2024-cü ildə Azərbaycan və İran arasında ticarət dövriyyəsinin 1,2 milyard ABŞ dollarını keçməsi qarşılıqlı maraqların artdığını təsdiqləyir.
Xüsusilə Naxçıvan üzərindən enerji və yük tranziti istiqamətində planlaşdırılan layihələr sərhədin açılmasını strateji zərurətə çevirir. İran üçün bu əlaqə Mərkəzi Asiya ilə yeni ticarət kanalı, Azərbaycan üçün isə həm Naxçıvanın enerji təminatı, həm də regional logistika imkanlarının genişlənməsi deməkdir.
Beləliklə, iqtisadi maraqlar iki ölkə arasında qarşılıqlı asılılığı artıraraq diplomatik yaxınlaşmanın maddi bazasını formalaşdırır.
Cənubi Qafqaz regionunda Zəngəzur dəhlizi və digər nəqliyyat-kommunikasiya xətləri yeni geosiyasi xəritənin formalaşmasına səbəb olur. İran-Azərbaycan sərhədinin açılması bu prosesə mühüm strateji qatqı ola bilər.
Tehran üçün bu dəhliz vasitəsilə Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutuna inteqrasiya imkanı yaranır, Bakı üçün isə bu, regiondakı nəqliyyat üstünlüyünün qorunması və tranzit gəlirlərinin artırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan sərhədin açılması təkcə ikitərəfli münasibət deyil, həm də regional kommunikasiya arxitekturasının tərkib hissəsi kimi çıxış edir.
Sərhədyanı bölgələrdə yaşayan əhali üçün sərhədin bağlı qalması təkcə iqtisadi deyil, həm də sosial və mədəni izolyasiya yaratmışdır. Ailə bağları, dini ziyarətlər və ticarət əlaqələri məhdudlaşıb.
Sərhədin açılması bu əlaqələrin bərpasına, xüsusilə əhali diplomatiyasının güclənməsinə səbəb olacaq. Bu isə iki xalq arasında tarixi və mədəni yaxınlığın yenidən aktuallaşmasına xidmət edəcək.
Bununla yanaşı, sərhədin açılmasını ləngidən bir sıra amillər mövcuddur.
Məsələn, 2023–2024-cü illərdə baş vermiş sərhəd insidentləri hələ də tam aradan qalxmayıb. Eyni zamanda, Azərbaycan İranın Ermənistanla münasibətlərini diqqətlə izləyir və bu istiqamətdə atılacaq hər hansı addım sərhəd məsələsində ehtiyatlı mövqe yarada bilər.
Digər tərəfdən, infrastrukturun bərpası, gömrük sisteminin yenilənməsi və sərhəd xidmətlərinin uyğunlaşdırılması vaxt tələb edir.
Hazırkı diplomatik dinamika fonunda yaxın 3-6 ay ərzində sərhədin hissəvi açılması, yəni ilkin mərhələdə yük və humanitar keçidlər üçün sərhədin açılması real görünür. Tam sərhəd açılışının isə 2026-cı ilin ortalarına reallaşması ehtimal olunur.
Bu hadisə yalnız iki dövlət arasında münasibətlərin bərpasını deyil, həm də Cənubi Qafqazda yeni əməkdaşlıq modelinin yaranmasını ifadə edəcək. Enerji, ticarət və logistika sahələrində inteqrasiya dərinləşəcək, sosial və dini əlaqələr isə sərhəd bölgələrində həyat səviyyəsini yüksəldəcək.
Yəni İran-Azərbaycan sərhədinin açılması təkcə diplomatik jest deyil, strateji mahiyyət daşıyan regional hadisədir. Bu addım Qafqazda sabitlik, əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad mühitini möhkəmləndirəcək.
Beləliklə, sərhədin açılması həm geosiyasi tarazlığın qorunmasına, həm də regional inteqrasiyanın dərinləşməsinə xidmət edən çoxşaxəli proses kimi qiymətləndirilməlidir.
Akif NƏSİRLİ
