Çin-ABŞ dialoqu və Ukrayna müharibəsinin perspektivi
Donald Tramp ilə Si Cinpin arasındakı Busan görüşü yalnız ticarət və tariflər üzərində deyil, eyni zamanda Ukrayna müharibəsi kontekstində də yeni dinamikaya işarə etdi. Tramp görüşdən sonra açıqlayıb ki, ABŞ və Çin Ukraynada müharibəyə son qoymaq üçün birlikdə çalışacaqlar və Sinin bu prosesdə “kömək edəcəyi” razılığı əldə olunub.
Bu, Vaşinqtonun Pekini Rusiyanın müharibəsində rolundan istifadə edərək yeni diplomatik kanal açmaq planının bir hissəsi kimi görünür.
Eyni zamanda, bu görüş iqtisadi sahədə də əhəmiyyətli idi. ABŞ Çinlə ticarət münaqişəsinə dair müəyyən güzəştlərə hazır olduğunu göstərdi, Çin isə xammal ixracı və enerji ticarəti sahəsində müəyyən açıqlıq verdi. Bu, birlikdə “diplomatik manevr”in önəmini artırdı - ABŞ təzyiq kanalını genişləndirmək istəyir, Çin isə qlobal imicini “sülh tərəfdaşı” olaraq gücləndirməyə çalışır.
Çinin Moskva ilə uzun illər enerji, iqtisadi və hərbi sahələrdə strateji bağlılığı var. Bu baxımdan Çin Amerika ilə yeni əməkdaşlıq planı qurarkən Rusiyanın maraqlarını açıq şəkildə təhlükəyə atmaq istəməz. Buna görə də Çin üçün ABŞ-la əməkdaşlıq “tam tərəfdaşlıq” formasında deyil, məhdud, ehtiyatlı və Moskvanın əsas maraqlarını aşan addımlar atmadan həyata keçirilə biləcək şəkildə olmalıdır.
Moskva isə bu prosesdə diqqətlidir. Çin ilə Rusiya arasındakı “dəmir dostluq” bəyanatları çoxaldığı halda, gerçək münasibətlərdə asimmetriya hiss edilir, hər iki tərəf etibar və maraqları balanslaşdırmağa çalışır. Çin ABŞ-la Ukrayna məsələsində bəyanat səviyyəsində əməkdaşlıq razılığı göstərə bilər, lakin Moskvanın strateji mövqeyinə ciddi zərbə vuracaq addımlar atması ehtimalı aşağıdır. Beləliklə, Çin-Rusiya arasında tam qırılma olacağı gözləntiləri hazırda real sayılmır.
Son dönəmdə ABŞ sanksiyalarını gücləndirdi - məsələn, “Rosneft” və “LUKoil” kimi Rusiya neft şirkətlərinə qarşı tətbiq edilən tədbirlər Rusiyanın enerji gəlirlərini sıxışdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Bu sanksiyalar Rusiyanın Çin və Hindistan kimi əsas alıcılarına tədarükünü çətinləşdirib və beləliklə “müharibənin maliyyələşdirilməsi” səviyyəsinə təzyiq yaratmaq məqsədi güdür.
Çin üçün isə enerji təhlükəsizliyi və ticarət maraqları birinci yerdədir. Pekin, Rusiyadan tam uzaqlaşmaq istəmədiyi halda, ABŞ və Avropa ilə ticarət əlaqələrini də risqə atmaq istəmir. Bu səbəbdən Çin dövlət şirkətləri və ticarət şəbəkəsi sanksiyaların yaratdığı logistika və maliyyə risqlərini qiymətləndirir, alımlarını və ixracatını ehtiyatla yönləndirir. Beləliklə, Çin həm Moskvaya bağlılığı saxlayır, həm də Qərblə münasibətlərini korlamadan müəyyən güzəştlərə açıq olduğunu göstərir.
Post-müharibə perspektivində Çin üçün böyük imkanlar var. Əgər Çin görünüşdə vasitəçi rolunu götürsə və Ukraynanın bərpası prosesinə daxil olsa, bu həm iqtisadi, həm də diplomatik üstünlük gətirə bilər. Avropa və ABŞ ilə bərpa layihələrində iştirak, infrastruktur investisiyaları və ticarət əlaqələrinin genişlənməsi Çin üçün “əlavə pay” təmin edə bilər. Ancaq bunun üçün Pekin siyasi etimad qazanmalı, hüquqi-maliyyə zəmanətləri verməli və müttəfiqlərlə müəyyən razılaşmalar əldə etməlidir.
Sonda, göründüyü kimi, Çin və ABŞ arasındakı bu yeni dialoq Ukrayna müharibəsinə son qoymaq üçün bir imkan kimi görünə bilər, amma real olaraq bu əməkdaşlığın səmərəliliyi hələ “qalın sual” altındadır. Çünki Moskvanın siyasi-hərbi iradəsi dəyişməyib, Çin isə Moskvanın maraqlarına açıq şəkildə zərbə vurmaq istəmir. Eyni zamanda, enerji axınlarının və beynəlxalq ticarət əlaqələrinin formalaşmış strukturları sürətlə dəyişməyə meylli deyil. Dolayısıyla, bu əməkdaşlıq “ümidverici başlanğıc” ola bilər, lakin tam nəticəyə çevrilməsi üçün vaxt və çoxsaylı mexanizmlər tələb ediləcək.
Akif NƏSİRLİ
