Vaşinqtonun “C5+1” diplomatiyasında yeni mərhələ
ABŞ Prezidenti Donald Tramp noyabrın 6-da Vaşinqtonda keçiriləcək “Mərkəzi Asiya–ABŞ” (C5+1) sammitinə beş Orta Asiya ölkəsinin - Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistanın dövlət başçılarını dəvət edib. Bu, C5+1 formatında ilk dəfə tam dövlət başçıları səviyyəsində ABŞ paytaxtında keçiriləcək görüşdür.
Sammitin məqsədi təkcə diplomatik təmasların gücləndirilməsi deyil, həm də yeni dünya düzənində Mərkəzi Asiyanın artan geosiyasi əhəmiyyətini nəzərə alaraq regionda ABŞ-ın mövqelərini bərpa etməkdir. Vaşinqton üçün bu görüş həm Çin və Rusiyanın təsirinə balans yaratmaq, həm də regionun təbii resurslarına, nəqliyyat yollarına və bazar potensialına çıxış əldə etmək baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Donald Trampın dəvətinə görə təşəkkürünü bildirib və bu təşəbbüsü region ölkələri ilə ABŞ arasında əməkdaşlığın inkişafı üçün “vaxtında və vacib addım” adlandırıb. Tokayev, eyni zamanda, Trampın “sağlam düşüncə prinsiplərinə əsaslanan ənənəvi dəyərləri” dəstəkləməsini, “sülhü və təhlükəsizliyi qorumaq istəyini” bölüşdüyünü vurğulayıb.
Bu açıqlama təkcə diplomatik etiket deyil - Qazaxıstan rəhbərliyi ABŞ-la münasibətləri balanslaşdırılmış, praqmatik və ideoloji zəmində möhkəmləndirmək niyyətindədir. Tokayev administrasiyası üçün sammit həm Qərblə iqtisadi əlaqələri gücləndirmək, həm də Rusiya və Çin arasında siyasi balansı qorumaq üçün əlavə vasitə sayılır.
Mənbələrə görə, sammitin əsas müzakirə mövzularını üç istiqamət təşkil edir.
Birinci istiqaməti nadir minerallar və enerji resursları təşkil edir.
Orta Asiya dünya üzrə nadir torpaq elementlərinin və litium, uran, volfram kimi strateji mineralların əsas mənbələrindən biridir. ABŞ bu resursların Çin bazarından tək istiqamətli asılılığını azaltmaq üçün regionda alternativ tədarük zənciri formalaşdırmaq istəyir.
Vaşinqtonun məqsədi Qazaxıstan və Özbəkistan kimi ölkələrlə “təmiz enerji texnologiyaları” sahəsində strateji tərəfdaşlıq qurmaqdır. ABŞ Dövlət Departamenti artıq "nadir metallar üzrə tərəfdaşlıq" adlanan çərçivə sazişi üzərində işləyir.
İkinci istiqamət ticarət və investisiya münasibətləridir.
Region ölkələrinin ABŞ-dan gözləntisi konkret maliyyə və texnologiya dəstəyi görməkdir. ABŞ-ın Orta Asiya ilə ümumi ticarət dövriyyəsi 2024-cü ildə təxminən 10 milyard dollar təşkil edib. Lakin bu göstərici Avropa İttifaqı və Çinlə müqayisədə çox aşağıdır.
Sammitdə ABŞ-ın inkişaf fondları (DFC) vasitəsilə infrastruktur və logistika layihələrinə sərmayə yatırılması, həmçinin kiçik və orta biznes üçün kredit xətləri açılması müzakirə mövzuları sırasındadır.
Üçüncüsü, regional təhlükəsizlik və strateji balans məsələsidir. Talibanın hakimiyyəti ələ almasından sonra Əfqanıstanın cənub sərhədlərində yaranan qeyri-sabitlik Orta Asiya üçün birbaşa təhlükədir. Vaşinqton bu mövzuda regionla koordinasiyanı gücləndirmək, həmçinin sərhəd təhlükəsizliyi və antiekstremizm proqramlarına dəstək vermək niyyətindədir.
Son illərdə həm Çin, həm də Rusiya Mərkəzi Asiyada iqtisadi və hərbi təsirini artırıb. Çin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü ilə regionun əsas investoruna çevrilib, Rusiya isə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) vasitəsilə təhlükəsizlik sferasında dominant rolunu qoruyur.
Vaşinqton bu vəziyyətdə “tərəflərdən biri” yox, “alternativ tərəfdaş” kimi çıxış etmək istəyir. Analitiklərə görə, Tramp administrasiyası bu sammitlə ABŞ-ın Orta Asiyada uzunmüddətli strateji varlığını bərpa etmək niyyətindədir.
Bu istiqamətdə iki mesaj önə çıxır - ABŞ artıq regionu yalnız “təhlükəsizlik baxımından” deyil, iqtisadi və texnoloji tərəfdaşlıq meydanı kimi görür;
ABŞ “dəyərlər ixracı” ritorikasından daha çox real iqtisadi əməkdaşlıq təklif edir — bu da Trampın “praktik diplomatiya” yanaşmasına uyğun gəlir.
Orta Asiya ölkələri üçün Vaşinqton sammiti bir neçə baxımdan mühüm fürsətdir.
İqtisadi şaxələndirmə baxımından Rusiya iqtisadiyyatının sanksiyalar səbəbindən zəifləməsi və Çinlə münasibətlərin asılı xarakter alması fonunda region ölkələri yeni ticarət tərəfdaşları axtarır. ABŞ bu mənada balanslaşdırıcı qüvvə kimi qəbul edilir.
Eyni zamanda, bu sammit vasitəsilə region dövlətləri beynəlxalq sistemdə daha aktiv diplomatik oyunçu kimi çıxış etmək, “vahid Mərkəzi Asiya səsi” formalaşdırmaq istəyirlər.
Təhlükəsizlik təminatı baxımından Əfqanıstan amili, su resurslarının idarə olunması və miqrasiya axınları kimi problemlər üzrə ABŞ dəstəyinin artması gözlənilir.
Digər tərəfdən, rəqəmsal infrastruktur, kibertəhlükəsizlik və enerji keçidi sahələrində ABŞ texnologiyalarına çıxış prioritet sayılır.
Analitiklər vurğulayır ki, region ölkələri bu dəfə ABŞ-dan yalnız bəyanatlar deyil, real iqtisadi nəticələr və konkret layihələr gözləyir. Əgər Vaşinqton bunları təmin edə bilməsə, Çin və Rusiya ilə müqayisədə onun regional təsiri məhdud qalacaq.
Sammitin uğur yolu bir neçə maneə ilə üz-üzədir. Orta Asiya dövlətlərinin siyasi və iqtisadi siması bir-birindən kəskin fərqlənir. Qazaxıstan çoxvektorlu diplomatiya ilə manevr edərkən, Türkmənistan hələ də özünü qapalı sistemin səssiz divarları arasında saxlayır.
ABŞ-ın regiona marağının davamlılığı da sual altındadır. Tarix göstərir ki, Vaşinqtonun əvvəlki təşəbbüsləri parlaq vədlərlə başlayıb, lakin yolun ortasında sönüb.
Digər tərəfdən, Çin və Rusiya bu prosesi diqqətlə izləyir. Onlar üçün bu sammit təkcə diplomatik hadisə deyil, bölgədə təsir uğrunda səssiz rəqabətin yeni mərhələsidir.
6 noyabrda keçiriləcək “Mərkəzi Asiya-ABŞ” sammiti Tramp administrasiyasının regional diplomatiyasında ilk real sınaq olacaq.
Bu görüş Vaşinqtonun Orta Asiyada strateji nüfuzunu yenidən bərpa etmək istəyinin göstəricisidir. Lakin onun uğuru, təkcə bəyanatlar deyil, praktiki iqtisadi və texnoloji təkliflərin reallaşmasından asılı olacaq.
Region ölkələri isə bu sammiti həm müstəqil siyasi kurslarını gücləndirmək, həm də beynəlxalq iqtisadi sistemdə daha aktiv iştirakçıya çevrilmək imkanı kimi görürlər.
Əgər sammit konkret nəticələr doğurarsa, bu, C5+1 formatını sadəcə diplomatik mexanizm deyil, Mərkəzi Asiyanın yeni iqtisadi-siyasi platforması səviyyəsinə yüksəldə bilər.
Akif NƏSİRLİ
