Armavir vilayətindəki Ovanavanq (Hovhannavank) monastır kompleksi son günlər Ermənistan ictimaiyyətində ciddi rezonans doğurub. Rusiya təsiri altında olan erməni mətbuatının verdiyi xəbərə görə, burada keçirilmiş liturgiya Ermənistan Apostol Kilsəsinin rəhbərliyi tərəfindən rəsmi olaraq tanınmayıb.
Liturgiya mərasiminə rəhbərlik edən şəxs - Stepan Asatryan (əvvəl “Ata Aram” kimi tanınır) - rəsmi ruhani statusuna malik deyil və daha öncə kilsə tərəfindən təyinatı ləğv edilmişdir. Mərasimdə həmçinin keçmiş diaqkonlar Robert Agazaryan və Artur Karapetyan iştirak edib, uşaqlar isə oxucu (çtev) kimi mərasimə daxil olub. Məqalələr qeyd edir ki, kilsə xoru Ovanavanqa aid olmayıb və qonşu kənd sakinlərindən təşkil olunub.
Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan mərasimdə “şəxsi olaraq iştirak etdiyini” bəyan edib, rəsmi nümayəndə kimi iştirak etməyib. Müqəddəs Eçmiədzin Ana Taxtı bu liturgiyanı qanuni saymayaraq, mərasimi keçirənin kilsə qaydalarını pozduğu və “təhlükəli əlamətlər” ortaya qoyduğu ilə bağlı bəyanat yayıb.
Son dövrlərdə kilsə-dövlət münasibətlərində artan gərginlik də ciddi şəkildə müşahidə olunur. Bəzi ruhani şəxslər tutulub və ya sorğuya çağırılıb. Məsələn, yüksək rütbəli ruhani Mkrtiç Proşyan korrupsiya və kilsəyə təzyiq iddiaları ilə həbs olunub.
Paşinyanın bu liturgiyada iştirakı təsadüfi deyil. Onun bu addımı seçki kampaniyasına hazırlıq kimi şərh olunur. Mənbələr qeyd edir ki, bu hərəkət dövlət və kilsə arasındakı güc balansını dəyişdirmək və Paşinyanın siyasi mövqeyini gücləndirmək məqsədi daşıyır.
Elektron mətbuat “Paşinyan yeni liturgiyanın başlanğıcıdır”, “Ana Eçmiədzin taxtından azad olunmalıdır” kimi ifadələrə yer verir ki, bu da kilsəyə qarşı siyasi mesaj kimi qəbul olunur. Məqalələr vurğulayır ki, Paşinyan ənənəvi kilsə strukturlarının - Rusiyanın təsiri altında olduğu iddia olunan çevrələrin mövqeyini zəiflətmək və öz “alternativ” kilsə modelini formalaşdırmaq istəyir.
Seçki baxımından, bu addım Paşinyanın tərəfdar bazasını genişləndirmək və dini-millətçi mövqelərdə nüfuz qazanmaq cəhdidir, xüsusilə seçki ilinin başlanmasına iki ay qaldığı bir dönəmdə.
Ermənistandakı ənənəvi kilsə strukturu - Eçmiədzin və onunla əlaqəli ruhani çevrənin Rusiyanın tarixi və geopolitik təsiri altında olduğu bildirilir. Rusiyanın təsiri kilsə vasitəsilə Ermənistandakı sosiokultural və siyasi nüfuzlarını qorumağa yönəlib.
Paşinyanın “yeni kilsə modeli” təşəbbüsü Rusiyanın təsir dairəsində olan quruluşlara meydan oxumaq kimi görünür. Potensial reaksiyalar bunlardır: Diplomatik təzyiqlər və kilsə‑dövlət bloklarında dəstəyin artırılması, Media və informasiya resursları vasitəsilə ictimai rəyin formalaşdırılmasına müdaxilə; Kilsə strukturu daxilində Rusiyaya yaxın çevrələrlə əməkdaşlıq edilərək Paşinyanın təşəbbüsünün legitimliyinə şübhə yaradılması.
Əgər Paşinyan və tərəfdarları kilsə sahəsində “alternativ” quruluş yaradaraq ənənəvi modeli sıradan çıxarmağa çalışarsa, bu, Rusiyanın regiondakı geosiyasi maraqlarına qarşı bir addım kimi qiymətləndirilə bilər.
Müqəddəs Eçmiədzin Ana Taxtı Ali Ruhani Şurası bəyan edib ki, Stepan Asatryan “qanuni olaraq Hovhannavanqda xidmət göstərən keşişlərin fəaliyyətini əngəlləyib, müqəddəs məkanı təhqir edib və mərasim iştirakçılarını qeyri-kanonik işlərdə iştirak etmiş sayıb”.
Eyni qurum Paşinyanın iştirakı ilə keçirilmiş liturgiyanı xoş qarşılamadığını və bunun siyasi cəhd kimi göründüyünü açıqlayıb.
Kilsə Asatryana rəsmi xəbərdarlıq göndərib: o, kilsə rituallarını icra etməməli, Hovhannavanqdan çıxmalı və 2026-cı ilin yanvarına qədər evdən çıxmalıdır.
Təhlillər göstərir ki, Ermənistanın kilsə-dövlət böhranı təxminən bir il sonra keçiriləcək parlament seçkiləri ilə sıx bağlıdır. Baş nazirin iştirakı ilə icra olunan qeyri-kanonik liturgiya kilsənin mövqelərini dəyişmək və siyasi bazasını genişləndirmək üçün atılmış addım kimi qiymətləndirilir.
Yəni Hovhannavanq monastırında keçirilən “rəsmi olmayan” liturgiya təkcə dini qarşıdurma deyil, həm də seçki kampaniyası, kilsə‑dövlət münasibətləri və Rusiyanın geosiyasi təsirinin kəsişmə nöqtəsidir. Paşinyanın təşəbbüsü ənənəvi Rusiyaya bağlı kilsə strukturunu sarsıtmaq və öz siyasi meydanını genişləndirmək niyyətini əks etdirir. Rusiyanın reaksiyası isə Ermənistanın dini və siyasi sahəsində yeni böhranların başlanğıcı ola bilər.
Akif NƏSİRLİ
