ABŞ prezidenti Donald Trampın ölkədə demokratiyanı məhv etməsi barədə ölkənin öz içindən tez-tez ittihamlar eşitmək mümkündür. Hətta iddialar səslənir ki, Tramp Konqresin və dövlət institutlarının icraedici orqanla bağlı məhdudiyyətlər tətbiq etmək imkanlarını aradan qaldıraraq hakimiyyətin tam şəkildə prezidentin əlində cəmlənməsinə çalışır.
Məsələyə yenidən toxunan Toronto Universitetinin Müasir Avropa Tarixi Departamentinin birinci sədri Timoti Snayder “Project Syndicate” saytında dərc edilən “Qorxutma kursu: Donald Tramp ABŞ-da demokratiyaya necə hücum edir” adlı məqaləsində yazır: “Donald Trampın Ağ Evə qayıtmasından sonra doqquz ay ərzində onun proqramlarının gizli məqsədləri kifayət qədər ağıllı olub.
Trampın planı nədir? Uğurunuz sizinlə maraqlanmağımızda, daha dəqiq desək, bu məsələdə gözlərinizi yummağa hazır olmağınızdadır. Ən pis halda, amerikalılar immiqrasiya reydləri zamanı qonşularına və həmkarlarına və ya hərbiləşdirilmiş yerlərə diqqət yetirməməyə və onlara baxmağa meyllidirlər, o zaman demokratiyanı qəbul etməkdən başqa seçimlərinin olmadığını görməyə məcbur olacaqlar. Artıq üfunət qoxusu var, bu da açıq-aşkar görünür – fitnə-fəsad ritorikasından. Həm də, sağçı fəal Çarli Kirkin öldürülməsindən sonra inandığımız kimi, siyasi zorakılığın qalibiyyət bölgəsində. Düzəliş edib, səhvən əsas siyasətə əməl etmək olmaz. ABŞ-ın avtoritarizmə keçidinin uğuru bizdən asılıdır. Tramp paradiqmasının arxasında hər şey realiti-şoudur və hamımız sözsüz əhəmiyyətsiz statistikayıq, yenə arxa planda. Buna "güc nümayişi" deyilir. ABŞ-da Milli Qvardiyanın və dəniz piyadalarının missiyaları indi belə təsvir edilir. Bu hansı gücdür? Və bu nümayiş nədir? Və heç bir rolumuz olmayan bu “şou”nu necə dayandıra bilərik? Ordunun belə istifadəsi açıq-aşkar qanunsuzdur. Tramp qarşısında Ali Məhkəməyə indiki maksimum sədaqət məhkəmələrin minimum axın tətbiq etməyə çağırıldığını ifadə etsə də, orduya verilən cəzalar açıq şəkildə ordunun hüquq-mühafizə məqsədləri üçün istifadə edilməməli olduğuna dair çoxdankı və haqlı olaraq yüksək qiymətli prinsipi pozur. Bu qarışıqlıqda uğurlar, amma arxada qalacaq daha çox şey var. Niyə qorxuya təslim olmaq istəyirik? Bir çox insan, məsələn, qeyri-leqal işçilər - və ya sadəcə olaraq belə görünənlər, əgər bu profilə uyğun gəlmirlərsə, kənara çıxmaqdan qorxa bilərlər. Amma bir çoxumuz, vətəndaşlar və xüsusən də şəhər əhalisi yaradıcı düşünməyə, hərəkət etməyə borcluyuq. Başlamaq üçün bu "şouda" iştirak etməyi düşünməlisiniz. Əsas problem ondan ibarətdir ki, bizim refleksiv militarizasiyamız bizi düşünmədən faşizmə aparır. Əsgərlər vətənpərvərlikdən simvolik eqoizmi rədd edirlər.
“Özünə hücum” haqqında xəbərləri təsvir etmək üçün böyük əsgərlərin seçimi neytral redaksiya seçimi deyil. Ancaq görünür, əsgərlər sadəcə olaraq “əmr alır” və öz vətənpərvərlik öhdəliklərini yerinə yetirdiklərini düşünürlər. Əslində, ordunun belə məhvi barıt qabının siyasi ekvivalentidir.
Tramp administrasiyası yerdən-yerə hərbi qüvvələr göndərməklə statistik cəhətdən inandırıcı bir hadisə yaradır: hərbi qulluqçunun intiharı, dost atəşi qəzası, etirazçının güllələnməsi – böyük böhran yaratmaq üçün əladır. Bundan qaçmağın yeganə yolu passivliyin hara apardığını bilməkdir. Dostlarımızla və silahlı qüvvələrə yaxın olanlarla risklər barədə razılaşmadığımız üçün avtoritarizmə xidmətdə onların qalib və şər ruhunun davamçılarına çevrilirik. Necə ki, Trampın “güc nümayişi”nin sadəcə sözdə tənqidinə imkan veririk, biz bununla əslində onun təkbaşına edə bilmədiyi bir prosesdə ona kömək edirik. Mən bunu Ukraynanın Dnepr şəhərində, böyük narahatlıq saatında yazıram. Heç kim Amerikaya hücum etmir. Biz ancaq özümüzə hücum edə bilərik. Biz gizli məntiqdən istifadə etməyə, nitqləri öz adı ilə çağırmağa, bir-birinin ardınca danışmağa, demokratiyanın, ədəb-ərkanın, insani dəyərlərin müdafiəsi üzərində işləməyə davam etməyimizə biganə qalmamalıyıq. Amerikanın federalist sistemi ümid üçün çərçivə yaradır. 1960-cı illərdə Konqres, Cim Krounun irqçi siyasətini aradan qaldırmaq üçün vətəndaş hüquqları qanunlarına diqqət etdikdən sonra Respublikaçılar Partiyası "ştatların hüquqlarını" müdafiə etdi. İndi vəziyyət dəyişib: Respublikaçılar getdikcə daha çox Trampın universitetlərə, ictimai qurumlara, hüquq firmalarına və yerli ərazilərə qarşı federal hakimiyyəti ələ keçirməsinə dəstək verirlər. Nəticədə ştatların demokratik durumu avtoritarizmə qarşı yox olur. Məsələn, İllinoys ştatının qubernatoru Cey Robert Pritzkerin Çikaqoda Milli Qvardiyanın daxil olmasına icazə verməsi Trampın işinə yaradı. Bəzən "yumşaq gücləndirmə" adlanan federal hökumətin siyasətini davam etdirmək ideyası əyalət hökumətləri ilə Tramp administrasiyası arasında qarşıdurmada seçkilərin keçirilməsindən sağlamlığın qorunmasına qədər dəyişikliklər yaradır. Nəticədə demokratiyaya zərbə dəyir”. Bu arada diqqət çəkən daha bir məqam budur ki, Tramp İmmiqrasiya və Gömrük Mühafizəsini “şəxsi orduya” çevirməkdədir. Qəbul edilmiş müvafiq qanun sayəsində qurumun büdcəsi üç dəfə artırılıb və hazırda 28,7 milyard dollara çatıb. Bu, təxminən 100 min qeyri-qanuni immiqrantı saxlamağa imkan verir. Ekspertlər qeyd edirlər ki, bu addımlar Trampın seçicilərə verdiyi vədlərlə üst-üstə düşür. Bütün bunlar həm də federal hakimiyyətin prezidentin nəzarəti altına alınmasını nəzərdə tutur. Plan “Heritage Foundation” mühafizəkar beyin mərkəzinin koordinasiyası ilə hazırlanıb. Jurnalist Devid Qrahamın “The Project” adlı kitabında bildirdiyi kimi, proses sadəcə islahatlar toplusu deyil, həm də “Amerika ideyasına qarşı ideoloji hücum”dur.
Samirə SƏFƏROVA
