Rusiyanın “Qazprom” təbii qaz təchizatçısı yenə Ermənistanın qazını kəsib infrastrukturda təmir aparılacağını deyib. Bəzi müşahidəçilər Kremlin bununla İrəvana təzyiq göstərdiyini düşünür. Səbəb isə sonuncunun Rusiyadan uzaqlaşaraq Qərbə yönəlməsidir. Bu haqda "Eurasianet" portalı aşağıdakılarə yazır:
“Rusiyanın təbii qaz tədarükçüsü “Qazprom” son aylar ərzində üçüncü dəfədir ki, infrastrukturun təmirinə ehtiyac olduğunu iddia edərək Ermənistana gedən kranı bağlayır. Bəzi müşahidəçilər hesab edirlər ki, Kreml Rusiyadan Qərbə doğru geosiyasi dönüşünü yumşaltmaq üçün İrəvana təzyiq vasitəsi kimi bundan istifadə edir.
“Qazprom”un törəmə şirkəti olan “Qazprom Ermənistan” son bağlanma ilə bağlı bəyanatında Rusiyada Şimali Qafqaz-Zaqafqaziya qaz kəmərində “planlı təmir işlərinin” aparılacağını elan edərək, Ermənistana tədarükün 16-26 sentyabr tarixlərində dayandırıb. Təmirin əvvəlcədən planlaşdırıldığı iddia edilsə də, “Qazprom Ermənistan” bu bəyanatı kəsilmənin başlamasına cəmi 24 saat qalmış yayıb. Bəyanatda əlavə edilib ki, erməni müştərilər “daxili ehtiyatlar və İrandan əlavə həcmdə təbii qaz tədarükü səbəbindən” fasilələrlə üzləşməməlidirlər. İyul və avqust aylarında “Qazprom” da Ermənistana qaz nəqlini dayandırıb, lakin bu fasilələrin hər biri cəmi bir-iki gün davam etdi. “Qazprom Ermənistan”ın iyul ayında verdiyi bəyanatda qazın kəsilməsi boru kəmərinin Gürcüstandakı bir hissəsinin “təcili” təmirə ehtiyacı ilə əlaqələndirilmişdi. Avqust bəyanatı yalnız “texniki xidmət” işinə istinad edirdi. Ermənistan qaz təchizatında “Qazprom”dan çox asılıdır və “Qazprom Ermənistan” ölkənin paylayıcı şəbəkəsinə sahibdir. “Qazprom”un qaz verilişini dayandırmasından əvvəl Rusiya son bir il ərzində Ermənistanı iqtisadi müstəvidə cəzalandırmaq üçün nəzərdə tutulmuş digər tədbirləri, o cümlədən kənd təsərrüfatı məhsulları və güllərin Rusiyaya ixracına məhdudiyyətlər tətbiq edib. Eyni müddət ərzində Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ABŞ və Avropa İttifaqı ilə əlaqələri sürətlə qurmaqla yanaşı, İrəvanın Rusiya ilə strateji tərəfdaşlıq səviyyəsini aşağı salıb.
Paşinyanın MDB hökumət başçılarının sentyabrın sonunda Belarusun paytaxtı Minskdə keçirilməsi planlaşdırılan iclasında iştirak edib-etməyəcəyi qeyri-müəyyən olaraq qalır. Bəzi siyasi müşahidəçilər “Qazprom”un davranışında təzyiq görür və bunun Kremlin Ermənistan hökumətinin siyasətindən narazılığının ifadəsi olduğunu düşünür. Rusiyanın “Qazprom”dan geosiyasi məqsədlərinə nail olmaq üçün təsir aləti kimi istifadə etməsinin uzun tarixi var, baxmayaraq ki, dövlət şirkətinin qlobal enerji təchizatçısı kimi əhəmiyyəti son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Əgər “Qazprom”un hərəkətləri həqiqətən də siyasi motivlidirsə, sərt taktika Ermənistan rəsmilərini qorxutmaq kimi görünmür. Atlantik Şuranın sentyabrın 16 -da dərc etdiyi təhlildə deyilir ki, Kremlin Ermənistana qarşı “imperiya yanaşması” əks nəticə verib. “Moskva dəfələrlə İrəvanın Qərblə uzlaşmaq cəhdlərinə qisasla cavab verib, diplomatik laqeydlikləri məqsədyönlü iqtisadi təzyiqlə birləşdirərək ermənilərə kimin məsul olduğunu xatırlatmaq məqsədi daşıyıb”, – təhlildə deyilir. “Rusiya zəif əl tutduqda və ittifaqları gücləndirməyə ehtiyac duysa belə, inandırmaq əvəzinə hədə-qorxu gəlir”. Atlantik Şuranın təhlilində daha sonra bldirilir: “Uzun müddətdir müharibə edən Ermənistan və Azərbaycan liderləri avqustun 8-də Ağ Evdə görüşəndə sülh sazişini parafladılar, bu, yekun müqavilə deyil. Onlar həmçinin Azərbaycanı Ermənistan ərazisindən keçməklə Naxçıvanın eksklavı ilə birləşdirəcək iyirmi beş millik dəhliz olan “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu”nun (TRIPP) yaradılması haqqında birgə bəyannamə imzalayıblar. Bu addımlar birlikdə Ermənistan, Azərbaycan və ABŞ üçün böyük qələbələr deməkdir. Eyni zamanda, Rusiya ən çox itirən ölkə kimi ortaya çıxır. Tramp administrasiyası bir milyondan çox insanı didərgin salan və 35,000- dən çox insanın ölümünə səbəb olan qəddar münaqişə ilə bağlı həssas danışıqlara hakimlik etdiyi üçün tərifə layiqdir. Lakin diplomatik sıçrayış həm də Rusiyanın bir sıra yanlış hesablamaları və Moskvanın qonşularının suverenliyinə məhəl qoymaması nəticəsində mümkün olub. Birləşmiş Ştatlar bu nailiyyətə əsaslanmaq istəyirsə, o zaman Ermənistanın regional inteqrasiyasını təşviq etməli, TRİPP-i ideyadan reallığa çevirmək üçün sürətlə hərəkət etməli və regionun digər ölkələri ilə əlaqələrini dərinləşdirməlidir. Bu, Moskvanın Ukrayna ilə olduğu kimi, uzun müddətdir ki, öz domeninin bir hissəsi kimi qəbul etdiyi Cənubi Qafqazda Rusiyanın nəzarətini zəiflədər. Sovet İttifaqının süqutundan sonra Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycanın müstəqillik əldə etmələrinə baxmayaraq, Rusiya onların sərhədlərinə istənilən vaxt yenidən baxılmaq şərtilə, güc göstəriciləri kimi baxmaqda davam edir. Sərhədlərə bu cür baxmaq imperiyadan başqa bir şey deyil. Təbii ki, bu, Kreml üçün yenilik deyil. Bir çox cəhətdən rus imperiya düşüncəsi yüz illər boyu ölkə hökmdarlarının ağlında olub XIX əsrin ortalarında I Nikolayın dediyi məşhur ifadə kimi: “Rusiya bayrağı harada qaldırılıbsa, o, heç vaxt endirilməməlidir”. Bu yaxınlarda Rusiya prezidenti Vladimir Putin də bu fikri təkrarlayaraq “Rusiyanın sərhədləri bitmir” dedi . Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Alyaska sammitinə üzərində “SSRİ” naxışlı sviterdə gələndə eyni mesajı verdi: Bir vaxtlar bizimkilər həmişə olacaq. Amma məhz bu zehniyyət başqa cür ortaqlıq qura biləcək qonşuları uzaqlaşdırıb. Qarabağla bağlı otuz il davam edən münaqişə boyu Moskva İrəvan və Bakını asılı saxlamaq üçün hər iki tərəflə oynadı, onlara hakim olmaq istədi. Ermənistanda məhdud regional inteqrasiya iqtisadiyyatı kritik enerji və ən çox buğda idxalı üçün Rusiyaya bağladı. Onilliklər ərzində Ermənistan öz təhlükəsizliyini Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) vasitəsilə Rusiyaya verib. Lakin bu, özünü doğrultmadı. Rusiya ekspertləri sülh sazişinin əhəmiyyətini aşağı salsalar da, Qafqaz regionu Moskva üçün təkcə sentimental deyil, həm də strateji baxımdan vacib olaraq qalır. Xəzər hövzəsi neft və qazla zəngindir və burada həm Rusiya, həm də İrandan yan keçən Asiyadan Avropaya tranzit marşrutu olan Orta Dəhliz yerləşir. Mərkəzi Asiyada kritik mineralların böyük ehtiyatları olduğu üçün bu dəhliz getdikcə daha vacib olacaq. Moskva bunu başa düşür və buna görə də 1990-cı illərin əvvəllərindən Gürcüstandakı iki separatçı respublikaya dəstək verib və hərbi gücdən istifadə edib, o cümlədən 2008-ci ildə Qərbə yaxınlaşmaq istəyəndə ölkəni işğal edib. Rusiya Azərbaycan və Ermənistanı öz təsiri altında saxlamaq üçün eyni taktikadan istifadə edir. Moskva dəfələrlə İrəvanın Qərblə uzlaşmaq cəhdlərinə qisasla cavab verib, diplomatik laqeydlikləri məqsədyönlü iqtisadi təzyiqlə birləşdirərək ermənilərə kimin məsul olduğunu xatırlatmaq niyyətindədir. İrəvan KTMT-də iştirakını dondurduqda, Kreml öz səfirini geri çağırdı və Ermənistanın Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsini ratifikasiya etməsini “səhv addım” olaraq açıq şəkildə pislədi. 2024-cü ilin iyul ayına qədər İrəvan geri çəkilədi, amma sonda Rusiya FSB sərhədçilərini öz hava limanından qovdu. Eləcə də Rusiya Azərbaycanı qorxutmağa çalışıb. 2024-cü ilin dekabrında Rusiya hava hücumundan müdafiə qüvvələri Azərbaycan mülki təyyarəsini vurduqdan sonra Bakı cavab tədbiri olaraq Rusiya dövlətinin sponsorluq etdiyi “Sputnik” KİV-ini bağladı. Moskva Rusiya siyasətçilərinin keçmişdə təhdid etdiyi bir taktika ilə Azərbaycan diasporunu hədəf alaraq cavab verdi. Azərbaycan geri çəkilmədi. Orta Asiya da oxşar rəftarla üzləşib. Rusiyanın ümumi taktikası Qazaxıstan neftini Qərbə daşıyan boru kəmərlərində “nasazlıqlara” səbəb olur. Maraqlıdır ki, bu fasilələr çox vaxt Astananın Moskvanın bəyənmədiyi diplomatik addımlar atması ilə üst-üstə düşür. Məsələn, prezident Kasım-Jomart Tokayevin 2022-ci ilin avqustunda Qazaxıstan neftinin Orta Dəhliz vasitəsilə ixracını araşdırmaq üçün Azərbaycana səfərindən qısa müddət sonra fasilə yarandı. Moskvanın Ukraynaya qarşı müharibəsi və Qərbin sanksiyaları səbəbindən gərgin regional əlaqələrdən narahat olmasına baxmayaraq, bu mafioz tipli mesajlaşma Rusiya siyasətində daimidir. Hətta zəif əl tutduqda və ittifaqları gücləndirmək lazım gəlsə də, Rusiya inandırmaq əvəzinə hədə-qorxu gəlir. Moskva zorakılıq və müstəmləkəçilərin “parçala və fəth et” taktikası ilə Rusiyanın öz tabeçiliyinə can atdığını başa düşən Qafqazdakı qonşularını sıxışdırıb. Vaşinqton Azərbaycan-Ermənistan sülh yolu ABŞ-ın Qafqaz regionunda tərəfdaşlığını genişləndirməklə Rusiyaya qarşı fərqli rıçaq təklif edə bilər. Lakin davamlı sülhün təmin edilməsi TRIPP-in qurulmasından daha çox şey tələb edir - o, həm də Ermənistan vasitəsilə Azərbaycan və Türkiyə ilə yeni avtomobil və dəmir yolu əlaqələrinin açılmasını, regionun yenidən qlobal ticarətə çevrilməsini tələb edir. Mərkəzi Asiya ilə bu əlaqənin genişləndirilməsi dövlətlərə Orta Dəhlizi genişləndirməyə və Rusiyadan yan keçməyə imkan verəcək. Bu, smartfonlar, elektrik avtomobilləri və yarımkeçiricilər kimi müasir texnologiyalar üçün vacib olan nadir torpaq elementləri və strateji mineralların əsas tədarük zəncirlərini və ehtiyatlarını təmin etməyə kömək edə bilər. Bu strategiya Ukraynaya yardımı və Moskvaya qarşı sanksiyaları tamamlayacaq”.
Tahir TAĞIYEV
