Ermənistanın müxalifəti təmsil edən “Şərəfim var” fraksiyası parlamentdə baş nazir Nikol Paşinyana etimadsızlıq göstərməyi planlaşdırır. “Milli böhran və idarəetmədə uğursuzluqlarla əlaqədar Ermənistan baş nazirinə etimadsızlıq göstərilməsi haqqında” bəyanatın mətnini fraksiya rəhbəri Hayk Mamicanyan sosial şəbəkələrdə paylaşıb.
Məlumatda milli birlik keçid hökumətinin formalaşdırılması təklif olunur: “Ermənistanın gələcəyinə inanan bütün siyasi qüvvələri, vətəndaş cəmiyyətini və ayrı-ayrı vətəndaşları hazırda hakimiyyət dəyişikliyinin ən real üsulu olan baş nazirə etimadsızlıq ifadə etmə prosesi ətrafında birləşməyə çağırırıq”.
Ekspertlər hesab edir ki, müxalifətin indiki hakimiyyəti devirmək üçün sosial bazası yoxdur. Amma bu düşərgə ölkə daxilində müəyyən təzyiq yaradaraq Azərbaycanla sülhə əngəl olmağa can atır. Bunlar fonunda “armenianreport” portalı yazır: “Müxalifətdəki “Hayastan” fraksiyasının lideri, keçmiş müdafiə naziri Seyran Ohanyan hakimiyyət dəyişikliyindən sonra Azərbaycanla sülh sazişinin şərtlərini “yenidən müzakirə etmək” niyyətində olduğunu açıqlayıb. Onun tezisini bir neçə əsas məqamda ümumiləşdirmək olar: əvvəlcə müqavilənin detallı, element-element təhlili, sonra “ermənipərəst” mövqeyin inkişafı və danışıqlar yolu ilə bunun irəli sürülməsi.
Buna ilk növbədə milli təhlükəsizlik təminatlarının yaradılması və ordunun daxili sabitliyinin bərpası ilə nail olmaq lazımdır. Ohanyan hazırkı rəhbərliyi tənqid edir, onun sözlərinə görə, hakimiyyət bəsit şəkildə “sülhün özü təhlükəsizliyin təminatıdır” deyir. Bu bəyanatların arxasında nə dayanır və nə dərəcədə əsaslıdır? Ohanyanın əsas məntiqi fikri ondan ibarətdir ki, sülh öz-özünə təhlükəsizliyin təminatı deyil. Sülh xarici və daxili siyasətin arzu olunan nəticəsidir, lakin o, resurslar və institutlar tərəfindən dəstəklənir: effektiv müdafiə, çəkindirmə və təminatlar sistemi, yoxlama mexanizmləri və onların həyata keçirilməsi vasitələri ilə dəstəklənən beynəlxalq öhdəliklər. Əgər bu institutlar zəif və ya yoxdursa, “sülh” kövrək ola bilər və asanlıqla xarici təzyiqlərə və ya birtərəfli pozuntulara tab gətirə bilər. Bu fikir təhlükəsizliyin əsas məntiqinə uyğundur: sabit sülh statusu bəyannamələr deyil, təminatlar tələb edir. Onu da əlavə edək ki, Ohanyan ordu və daxili sabitliyi “milli təminat” adlandırır. Bu, sadəcə olaraq ritorika deyil: beynəlxalq təcrübədə müdafiə strukturlarının gücü çox vaxt çəkindirici rol oynayır və dövlətə davamlı danışıqlar üçün yer verir. Ordu yenidən qurularsa, islah edilərsə və strateji xətləri saxlayacaq və əhalini qoruyacaq şəkildə təchiz olunarsa, bu, dövlətin danışıqlar masası arxasında mövqeyini gücləndirir. Buradan nəticə çıxır: müqavilələrə hər hansı yenidən baxılması üçün tələblər bəyannamələrdən deyil, milli müdafiə imkanlarının real qiymətləndirilməsindən və onların gücləndirilməsi planlarından başlamalıdır.
Ohanyan qeyd edir ki, “beynəlxalq zəmanətlər” də var: ikitərəfli və çoxtərəfli müqavilələr, monitorinq mexanizmləri, beynəlxalq təşkilatların və ya qarantların mövcudluğu və yoxlama missiyaları. Sülh müqaviləsinin istənilən maddəsində dəqiq müəyyən edilmiş monitorinq mexanizmləri və pozuntulara görə sanksiyalar olmalıdır, əks halda sənəd sadəcə sözlər toplusu olaraq qalır. Praktiki tövsiyə aydındır: əgər müqavilələrə yenidən baxılmasından danışırıqsa, biz sabitliyi izləmək və saxlamaq öhdəliyi götürməyə hazır olan kənar iştirakçılar və qarantlarla əvvəlcədən diqqətli olmalıyıq. Müqavilələrə yenidən baxılması həmişə siyasi baxımdan risklidir. Bir tərəfdən, sazişin müddəalarının açılması birtərəfli yanaşmaların korreksiyasına və maraqların möhkəmlənməsinə imkan yarada bilər. Digər tərəfdən, bu, diplomatik çəkişmələrə, tərəfdaşlar arasında inamsızlığın artmasına və danışıqlar gündəminin siyasi manipulyasiya sahəsinə keçməsinə səbəb ola bilər. Məhz buna görə də Ohanyan israr edir ki, “yenidən danışıqlara” başlamazdan əvvəl güclü daxili platforma lazımdır – belə ki, kənar tərəflər təşəbbüsü zəiflik şəraitində yenidən baxılma cəhdi kimi deyil, ağlabatan dialoqun predmeti kimi qəbul etsinlər.
Müxalifətin sazişin “revizion” niyyətini tənqid etməsi istər-istəməz onun motivasiyası ilə bağlı suallar doğurur: bu, milli maraqları qorumaq istəyidir, yoxsa seçkiqabağı siyasi taktika? Analitik cəhətdən düzgün yanaşma arqumentləri və faktları siyasi məqsədəuyğunluqdan ayırmaqdır. Zəmanətlərin və yoxlamanın zərurəti ilə bağlı arqumentlər mahiyyəti üzrə yoxlanıla bilərsə, opponentlər üçün siyasi məqsədəuyğunluq onların etibarlılığına xələl gətirmir. Bunun əksi də doğrudur: zəmanətlər üçün dəqiq plan olmadan yenidən baxılma təklif edilərsə, siyasi məqsədlərdən asılı olmayaraq, bu, zərərli ola bilər. “Sülhün özü təhlükəsizliyin təminatıdır” ifadəsi ictimai diskursda əlverişlidir, lakin analitik baxımdan həssasdır. Sülh ani zorakılıq riskini azalda bilər, lakin o, strateji təhlükələri aradan qaldırmır. Nəticə etibarilə, bu cür tərtibatlar institusional tədbirlərdən dəstək tələb edir: hərbi islahatlar, səfərbərliyin davamlılığı planları, komandanlığın peşəkarlaşdırılması və beynəlxalq nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi. İctimai müzakirələrdə çox vaxt “sələflərin səhvlərini və cinayətlərini xatırlamaq” arqumentinə istinad edilir ki, bu da iki cür şərh edilə bilər. Bir tərəfdən, tarixi yaddaş mühüm siyasi məsuliyyət mənbəyidir və səhvlərin təkrarlanmasına qarşı xəbərdarlıqdır. Digər tərəfdən, aydın zəmanətlər olmadan yeni, potensial riskli addımlar üçün əsaslandırma kimi yaddaşa müraciət etmək istəyi təhlükəlidir. Bu mənada Ohanyanın keçmiş təcrübənin nəzərə alınması, lakin təhlükəsizlik institutlarını əvəz etməməsi ilə bağlı arqumenti kifayət qədər balanslaşdırılmış görünür. Şübhəsiz ki, Ohanyanın arqumentləri ciddi şəkildə nəzərdən keçirilməlidir. Axı, onun əsas müddəalarının səthi tədqiqi belə göstərir ki, müqavilələrin hissə-hissə təhlili və milli təminatların qabaqcadan gücləndirilməsi tələbi sadəcə olaraq ritorika deyil, beynəlxalq müqavilələrə yenidən baxılması ilə bağlı riskləri azaldan məntiqi ardıcıl reseptdir. İndiki hakimiyyət və cəmiyyət onun çağırışına qulaq asacaqmı? Bunu zaman göstərəcək”.
Nahid SALAYEV
