“Cənubi Qafqazda strateji vakuum yaranır. Bölgədə əvvəl hegemon qüvvə olmuş Rusiyanın nəzarəti indi burada zəifləyir. Kremlin etibarı getdikcə azalır, Ermənistan və Azərbaycan isə Moskvadan uzaqlaşır. Eyni zamanda, Gürcüstan Rusiyanın hibrid təsiri altında avtoritarizmə doğru sürüklənir”. Bu fikirlər Alman Marşall Fondunun saytında dərc edilən analitik məqalədə yer alıb.
Məqalədə daha sonra qeyd edilir: “Onilliklər ərzində ilk dəfə olaraq Qərb dövlətləri regional təhlükəsizliyi formalaşdırmaq üçün real imkan əldə ediblər. Bununla belə, boşluq Moskva, eləcə də Çin və İranı yenidən rəqabətə cəlb edir. Avropanın indi necə hərəkət etmək qərarına gəlməsi regionun sabitlik zonasına, yoxsa təsir üçün yeni döyüş meydanına çevriləcəyini müəyyən edəcək. Hələ 2022-ci ilə qədər Rusiya Cənubi Qafqazda hərbi, iqtisadi və mədəni alətlər vasitəsilə öz təsir imkanlarından istifadə edirdi. Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı hərbi təsiri uzun müddət bazalara, sülhməramlılara, müttəfiqlik çərçivələrinə və təlim proqramlarına əsaslanırdı. Ermənistanın Gümrü şəhərindəki 102-ci hərbi baza Rusiyanın siyasi mövcudluğunu, həm də təhlükəsizliyin təminatçısı rolunu simvolizə edirdi. Gürcüstanda Abxaziya və Osetiyada yerləşdirilən qüvvələr Tiflisi təzyiq altında saxlayaraq, münaqişələri həll olunmamış saxlayır və Qərbin daha dərin müdaxiləsinə mane olurdu. 2020-ci ildə əldə olunan atəşkəsdən sonra Qarabağa 2000-ə yaxın sülhməramlının göndərilməsi Rusiyanın regionda münaqişənin əvəzedilməz arbitri kimi imicini daha da möhkəmləndirdi. İllər boyu Ermənistan həm də Rusiyanın rəhbərlik etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından (KTMT) asılı olub, Rusiya akademiyalarına zabitlər göndərib, birgə təlimlərə qoşulub. Azərbaycan isə əksinə, Moskvaya taktiki yanaşır, Türkiyə və İsraillə sıx tərəfdaşlıq və NATO-ya uyğun təcrübələri mənimsəməklə diversifikasiya siyasəti yürüdürdü. Nəticə etibarilə, nəzarət edilən qeyri-sabitliyin yaradılması üçün vaxtilə təsirli olan alətlər indi öhdəliklərə çevrilir və alternativ təhlükəsizlik təminatçılarının işə girməsi üçün yer buraxır. Moskvanın Cənubi Qafqazda iqtisadi təsiri iqtisadi şantajın klassik alətləri olan ticarət asimmetriyası, enerji asılılığı və pul köçürmələri üzərində qurulub. Ermənistan buna ən çox məruz qalan ölkə olaraq qalır: Moskva onun Avrasiya İqtisadi Birliyinə üzvlük və Rusiya kapital axını ilə gücləndirilmiş ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Bu asılılıq Kremlə təsir rıçaqları verir, həm də narazılıq doğurur, çünki irəvan Moskva ilə inteqrasiyanı müdafiədən çox zəiflik kimi görür.Azərbaycan daha mürəkkəb mənzərə təqdim edir. Rusiya Bakının ən böyük tərəfdaşı olmasa da , idxalın təqribən 17%-ni təmin etməklə və ixracın yalnız 4%-ni öz üzərinə götürməklə ilk üçlükdə qalır. Moskva bu mövqedən 2022-ci ildə müttəfiqlik əlaqələri yaratmağa can atmaqla yararlanmağa çalışıb . Yenə də Azərbaycanın enerji ixracı və Orta Dəhlizin inkişafı ölkəyə strateji sərbəstlik verir, Rusiyanın zor tətbiq etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Gürcüstan bu iki qütb arasındadır. 2022-ci ildən, Rusiyanın Ukraynanı işğal etməsindən sonra 100.000-dən çox rusun bura köçməsi ölkədə qarışıqlıq yaradıb. Bu hal daşınmaz əmlak, biznes və pul köçürmələri axınını artıraraq, hətta gürcü cəmiyyəti Moskvaya qarşı düşmən münasibətini qoruyub saxlasa da, Kreml üçün gürcüstanda yeni təsir kanalları yaradıb. Dil, din və mədəniyyət uzun müddətdir ki, Rusiyanın Cənubi Qafqazda “rus dünyasını dirçəltmək” səyinin əsasını qoyur. Rus dili onilliklər boyu məktəblər, media və diaspor şəbəkələri vasitəsilə regionda təsirli olub. Bu gün bu rıçaqlar zəifləyir. Ermənistan və Azərbaycan milli kimliyi gücləndirmək üçün rus dilində təhsili azaltmağı planlaşdırır və Gürcüstanda bir vaxtlar qeyri-rəsmi ikinci dil olan rus dilinin öyrənilməsi indi istəyə bağlıdır və gənc nəsillər arasında bu dilə meyl azalır. Rusiya uzun müddətdir ki, ictimai sədaqət dövlətə sədaqətdən üstün olan Gürcüstan Pravoslav Kilsəsi və Ermənistan Apostol Kilsəsindən istifadə edərək, nüfuzunu artırmaq üçün dini qurumlardan istifadə edib. Bu gün yalnız Gürcüstan kilsəsi rusiyayönlü rəvayətləri effektiv şəkildə gücləndirir. Azərbaycanın dünyəvi, əksəriyyəti müsəlman olan cəmiyyəti Moskvadan uzaqlaşır.
Rusiyanın ənənəvi rıçaqları 2022-ci ildən bəri öz təsirini itirib, çünki Ukraynadakı müharibə Moskvanın imkanlarını və etibarını tükəndirib. Lakin daha dərin dəyişiklik regional aktorların seçimlərini yenidən qiymətləndirməsindən irəli gəlir.
2020-ci il Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistanın Rusiyaya olan uzunmüddətli asılılığı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb və bu, Moskvanın təhlükəsizlik qarantı kimi etibarsızlığını ifşa edib. Bakının da Moskva ilə münasibətləri bir sıra qarşıdurma insidentləri ilə yadda qalaraq kəskin şəkildə pisləşib. 2024-cü ilin dekabrında Qazaxıstan səmasında Azərbaycan Hava Yollarına məxsus təyyarə Rusiya hava hücumundan müdafiə sistemi tərəfindən vurulub, nəticədə 38 mülki şəxs həlak olub. 2025-ci ilin iyununda Rusiya polisinin Yekaterinburqda 50-yə yaxın etnik azərbaycanlını saxlaması ilə gərginlik daha da artıb. Saxlanılanlardan ikisi Ziyəddin və Hüseyn Səfərov qardaşları həbsdə dünyasını dəyişib. Gürcüstan qonşularından ayrıdır, Rusiya burada birbaşa hərbi mövcudluqdan daha çox hibrid taktikalarla təsirini artırır. Sərvətləri və şəbəkələri Moskvaya bağlı milyarder Bidzina İvanişvilinin dominant olduğu hakim “Gürcü Arzusu” partiyası demokratik təsisatları sıradan çıxarıb. Məhkəmələr, təhlükəsizlik agentlikləri və mediaya nəzarət siyasiləşdirilir, “xarici agentlər” qanunu isə Kremlin üsullarını təkrarlayaraq ölkənin canlı vətəndaş cəmiyyətini və mediasını hədəf alır. Beləliklə, Rusiyanın səhv addımları Cənubi Qafqazda nadir bir strateji boşluq yaradıb. Bölgədəki ən qədim müttəfiqi Ermənistan və ən yenisi Azərbaycan Moskvadan uzaqlaşır, Gürcüstan isə avtoritarizmə doğru sürüşür. Bu boşluqda Vaşinqton strateji maraq dairəsinə girmək fürsətindən istifadə etdi. 2025-ci il avqustun 8-də Birləşmiş Ştatlar Ermənistan və Azərbaycan arasında tarixi gediş kimi sülh sazişi imzaladı . İlk dəfə olaraq Rusiya deyil, Qərb aktoru İrəvan və Bakını danışıqlar masasına oturtmağa nail oldu. Saziş məcburi xarakter daşımasa da və icrası şərti olsa da, sabitlik üçün çərçivə yaradır. Qafqazdakı güc vakuumu eyni vaxtda birdən çox oyunçunu cəlb edir. Avropa İttifaqı qətiyyətlə hərəkət etməlidir. Azərbaycan, Naxçıvan və Türkiyəni birləşdirən dəhliz olan TRIPP-dən istifadə etməklə Avropa investisiya, infrastruktur və ticarəti sabitlik məqsədləri ilə uyğunlaşdıra bilər. Avropa İttifaqı iqtisadi inteqrasiyanı dərinləşdirmək üçün Ermənistan və Azərbaycana Dərin və Hərtərəfli Azad Ticarət (DCFTA) tipli sazişlər təklif etməklə yanaşı, strateji infrastrukturun maliyyələşdirilməsi üçün “Qlobal Gateway” kimi təşəbbüsləri tətbiq edə bilər. Bu cür tədbirlər həmçinin mis və nadir torpaq elementləri kimi kritik minerallara çıxışı təmin edəcək, Çindən asılılığı azaldacaq, yaşıl və rəqəmsal keçidləri dəstəkləyəcək və Brüsselin regional danışıqlarda təsir imkanlarını artıracaq. Eyni zamanda, boşluq digər güclər üçün imkanlar yaradır. Gürcüstanın Anaklia dərin dəniz limanını tikmək üçün “yaşıl işıq” alan Çin iqtisadi dayaqlarını dərinləşdirir. Anaklia Qara dənizdə yerləşir və Cənubi Qafqazı dəniz marşrutları ilə birləşdirən əsas logistika və ticarət mərkəzinə nəzarət edəcək. Əgər Avropa məşğul olmazsa, o, regiondakı ticarət və enerji axınlarına təsirini Çinə verməli olacaq. Ermənistan və Azərbaycan həmçinin Pekin ilə strateji tərəfdaşlıq sazişləri imzalayıblar ki, bu da Çinin artan təsirindən xəbər verir. ABŞ-ın öz sərhədləri yaxınlığında müdaxiləsindən ehtiyatlanan İran narahatlığını dilə gətirib, Rusiya isə qeyri-sabitlikdən istifadə etməkdə davam edir. Cənubi Qafqazda dəyişikliklər uzunmüddətli perspektiv üçün regionda xəritəni yenidən cızacaq struktur dəyişikliyinə işarə edir. Buna görə də Avropa İttifaqı ehtiyatlı olmalıdır. Bu rəqabət onun qonşuluğunda cərəyan edir, burada hərəkətsizlik digər aktorların Avropanın astanasında təsirini gücləndirmək riski daşıyır. Avropa İttifaqının artıq hərtərəfli Cənubi Qafqaz strategiyası hazırlamasının vaxtı çatıb”.
Nahid SALAYEV
