Məlumdur ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması təkcə Azərbaycanın deyil, bütün regionun nəqliyyat-tranzit potensialının inkişafına daha bir təkan olacaq. Dəhlizlə bağlı yaxın tezlikdə mühüm addımların atılması gözlənilir.
Belə ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Türkiyəyə səfəri zamanı Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması və Zəngəzur dəhlizi məsələsi müzakirə olunacaq. Türkiyənin “Hürriyət” qəzeti bildirir ki, liderlər həmçinin taxıl sazişinin bərpasını, Suriyadakı durumu və qarşılıqlı maraq doğuran digər məsələləri müzakirə edəcəklər. Sözügedən səfərin avqustun sonunda baş tutması gözlənilir.
Bu ayın əvvəlində isə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Ankarada səfərdə olan Azərbaycan xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovu qəbul edərkən Qarabağ məsələsi ilə bağlı son vəziyyətlə yanaşı, Zəngəzur dəhlizinin açılmasını da geniş müzakirə edib. Qardaş ölkə lideri yenidən Ermənistana səslənərək, Ankaranın qəti mövqeyini xatırladıb. Ərdoğan bildirib ki, Zəngəzur dəhlizi tezliklə açılmalı və sülh sazişi imzalanmalıdır: “Zəngəzur dəhlizi dərhal açılmalı və hərtərəfli sülh sazişi tezliklə həyata keçirilməlidir”. Erməni türkşünas Ruben Safrastyan qeyd edir ki, artıq Türkiyə Moskvaya Zəngəzur dəhlizinin verilməsi ilə bağlı sövdələşmə təklif edir. Onun sözlərinə görə, Türkiyənin irəli sürdükləri Ermənistan-Türkiyə prosesində ilkin şərtlərdir: “Ermənistan suveren haqqımızı itirməmək üçün qırmızı xətlərini saxlamalıdır. Zəngəzur dəhlizinin ya Türkiyənin, ya da beynəlxalq nəzarət altında olması Türkiyə üçün vacibdir”. Türkiyə ilə yanaşı, Rusiya da Zəngəzur dəhlizinin açılmasını vacib sayır. Rus ekspert İqor Korotçenko bu xüsusda bildirir: "Rusiya dəfələrlə bu infrastruktur layihəsinin açılmasının vacibliyini vurğulayıb. Bu, 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatda da qeyd olunub. Hər halda, Moskva regionda nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasının və üçtərəfli bəyanatda qeyd olunan müddəaların tam şəkildə həyata keçirilməsinin tərəfdarıdır”. Politoloq xatırladıb ki, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ötən ilin sonunda Zəngəzur dəhlizinin açılmasından rəsmi şəkildə imtina edib: “Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev öz növbəsində dəfələrlə bəyan edib ki, bu proses həyata keçiriləcək, Azərbaycan öz üzərinə düşən işi yerinə yetirir, Ermənistan tərəfi də öz öhdəliklərini həyata keçirməlidir. Zəngəzur dəhlizinin açılmasının alternativi yoxdur”. Digər rusiyalı politoloq, Siyasi Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru Sergey Markov da bildirir ki, Kreml sözügedən dəhlizə xüsusi önəm verir: “Elə Rusiya ilə Ermənistan arasında Gürcüstan vasitəsilə tranzit əlaqəsinin açılması da Zəngəzur dəhlizini əvəz edə bilməz”. Onun sözlərinə görə, Zəngəzur dəhlizi Naxçıvanı Azərbaycanın digər hissələri ilə, həmçinin Türkiyəni Azərbaycanla, Türkiyəni Rusiya ilə birləşdirmək üçün nəzərdə tutulub: “Hesab edirəm ki, Rusiya ilə Ermənistan arasında Gürcüstan üzərindən kommunikasiyanın açılması həqiqətən mümkündür. Lakin bunun üçün Gürcüstanla münasibətlər inkişaf etdirilməlidir. Rusiya Ermənistandan daha çox Gürcüstan hakimiyyəti ilə ünsiyyətdə və əməkdaşlıqda maraqlı ola bilər”. Hazırda dəhlizə İran əngəl olmağa çalışır. Mövzuya yenidən toxunan İranın “Jamaran” nəşri yazır ki, Zənzəgur dəhlizi reallığa çevrilsə, Azərbaycan Naxçıvana Ermənistanın Zəngəzur vilayətindən, heç bir erməni nəzarət-buraxılış məntəqəsindən keçmədən sərbəst çıxış əldə edəcək. Bu, İran-Ermənistan sərhədini həmişəlik kəsəcək. Məqalədə Naxçıvan Azərbaycanın “Axilles dabanı” kimi göstərilir. Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə ilə əlaqələrin Azərbaycan üçün önəmi vurğulanır: “Bu gün İran 15 ölkə ilə qonşudur. Əgər Azərbaycandan Naxçıvana keçid açılsa, o zaman İranın geosiyasəti, eləcə də Qafqaz regionunda milli maraqları əsaslı dəyişikliklərin qurbanına çevriləcək və İranın Ermənistan vasitəsilə Avropaya quru yolla çıxışı həmişəlik bağlanacaq”. İsrailin ərəb dünyası və İran üzrə ən tanınmış eksperti Mordexay Kedar isə qeyd edir ki, İran da Zəngəzur dəhlizinə sona kimi müqavimət göstərə bilməyəcək. Ekspert vurğulayır ki, Qarabağda 44 günlük müharibəyə son qoyan üçtərəfli bəyanata əsaslanan Azərbaycan Türkiyə ilə həmsərhəd ərazisi olan Naxçıvanla onun özünü birləşdirəcək müasir nəqliyyat dəhlizinin yaradılması üçün Ermənistanın cənubunda, İranla sərhədi boyunca zolağın əldə olunmasını, bu dəhlizin - Zəngəzur dəhlizinin onun suverenliyində olmasa da, nəzarətində olmasını tələb edir: “Azərbaycan və Ermənistan arasında gələcək sülh sazişinin bir hissəsi kimi Zəngəzur dəhlizi dənizə çıxışı olmayan Naxçıvan vilayətini Azərbaycanın əsas hissəsi, Azərbaycanı Türkiyə və Aralıq dənizi ilə birləşdirə bilər. Molla rejimi isə Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycanın suverenliyinə qaytarılmasının onu Ermənistan və Rusiyadan ayrı salacağına, rejimin Cənubi Qafqazdakı təsirini kəskin şəkildə azaldacağına və Türkiyənin bölgədəki təsirini xeyli artıracağına görə qəti şəkildə əleyhinədir. Göstərilən səbəbdən Azərbaycanın adıçəkilən dəhliz üzərində suverenliyinin bərpası ölkə üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir və Türkiyə bu mühüm məsələdə Bakını dəstəkləyir. Zəngəzur dəhlizi üzərində suverenliyinin bərpası Azərbaycanın uzunmüddətli təhlükəsizliyi üçün böyük əhəmiyyət kəsb etsə də, ayətullah rejimi buna qəti etiraz edir, çünki sözügedən variantın reallaşması hərbi nüvə proqramına və terror fəaliyyətinə görə tuş gəldiyi sarsıdıcı sanksiyalar qarşısında Tehran rejimini xarici dünyaya çıxış üçün can damarı olan Ermənistanla sərhəddən məhrum edəcək”. Ekspertin fikrincə, Azərbaycan-İran münasibətlərinin hazırkı vəziyyəti fonunda Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycana qaytarılması Moskvanın öz ərazisini dəmir yolu ilə İran vasitəsilə Hind okeanına birləşdirmək planlarını puça çıxarır. Əgər hazırkı vəziyyət belə davam edərsə, o zaman Rusiyanın İranda infrastruktur layihələrini maliyyələşdirməklə bağlı bütün planları, eləcə də Ermənistanın İranı dəstəkləmək imkanları iflasa uğraya bilər.
Ramil QULİYEV
