Milli Məclisin 16 dekabr 2022-ci il tarixli iclasında böyük səs çoxluğu ilə qəbul edilən “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanun layihəsi 2023-cü ilin 11 yanvar tarixindən etibarən qüvvəyə minib. Bu qanun layihəsi siyasi partiyaların mövcudluğu ilə bağlı özündə bir sıra müddəaları əks etdirir.
Yeni qanunda siyasi partiya üzvlərinin minimum sayının beş min nəfərə qədər artırıldığı, artıq qeydiyyatdan keçmiş partiyaların təkrar qeydiyyatı, dövlət qeydiyyatı olmayan partiyaların fəaliyyətinə qadağa qoyulması kimi müddəalar var.
Məlum olduğu kimi, tələblərə cavab vermədiyi üçün 30-a yaxın partiya özünü buraxıb. Bir çox partiyaların heç 5 min nəfər üzvü olmadığı məlum olur. Ümumilikdə, siyasi partiyaların qeydiyyatı məsələsində maraqlı məqamlar ortaya çıxır. Bir sıra partiyaların topladığı imzalar geri qaytarılır və onlara vaxt verilir. İmzalarına görə geri qaytarılan və vaxt verilən partiyalar, əsasən parlamentdə təmsil olunan partiyalardır. O cümlədən, parlamentə heç vaxt düşməmiş və orada deputatı olmayan partiyalardır. Burada xüsusilə maraqlı cəhət nədi? Sözügedən partiyaların qeydə alınıb-alınmayacağını gələcək göstərəcək. Yəni onlar qoyulan müddətdə göstərilən səhvləri düzəldə biləcək, yoxsa bilməyəcək, bu onların işidir. Ancaq maraqlı olan tərəf ondan ibarətdir ki, sözügedən siyasi partiyalar böyük siyasi iddialarda olmalarına baxmayaraq, bir qismi illərdir parlamentə düşə bilmir. Yəni illərdir parlamentdə 1 mandat da qazana bilmir və onların sənədləri geri qaytarılıb. Elə partiyalar da var ki, 15-25 ildi parlamentdə tək bircə mandatla təmsil olunur. Belə çıxır ki, həmin partiyalar da inkişaf etməyib. Çünki 20-25 il parlament partiyası olasan, 5 dəfə seçkilərdə iştirak edəsən, amma parlamentdə heç vaxt 1-dən artıq yer qazana bilməyəsən. Demək həmin partiyalar yerində sayaraq inkişaf etməyib. Əslində parlamentə düşən və düşməyən partiyaların əksəriyyəti eyni səviyyəli partiyalardır. O üzdən, heç bir artımı, uğuru olmayan siyasi partiyaların qeydiyyata alınması kimin nəyinə lazımdır? Belə partiyaların qeydiyyatı Azərbaycan cəmiyyətinə nə verə bilər ki?
“Həmin siyasi təşkilatlar nəinki 5 min imza, heç 50 imza toplamaq imkanına malik deyillər”
Məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər”ə açıqlama verən AVCİYA-nın vitse-prezidenti, professor Məhərrəm Zülfüqarlı sözügedən məsələ ilə bağlı bir sıra məqamlara toxundu: “Azərbaycanda siyasi partiyaların hazırkı durumuna baxmaq və indiki vəziyyəti dərindən başa düşmək üçün gərək mütləq tarixə ekskursiya edək. Ölkəmizdə təşkilatlanma, siyasi partiya kimi formalaşma prosesi 20-ci əsrin əvvəllərindən başlanıb. Artıq Azərbaycan Xalq Cumhurriyətində dünya üçün nümunəvi parlamentli respublika yaratmışdıq. Məsələn, o zaman Göyçay qəzasından 4 nəfər parlamentin üzvü idi. Onlar da 3 partiyanı təmsil edirdilər. Bu onu göstərir ki, Azərbaycan xalqı çoxpartiyalı sistemə uyğun xalqdı, demokratik xalqdı. İkinci partiyalaşma tarixi SSRİ dağılandan sonra başladı. O zaman milli azadlıq hərəkatı qələbə çaldıqdan sonra yeni partiyalar yarandı. 1992-ci ildə ilk qeydiyyatdan keçən partiya Milli İstiqlal Partiyası idi. Daha sonra digər partiyalar qeydiyyatdan keçdi. Ancaq o dövrdə heç də hər partiya güclü deyildi. Barmaqla sayılacaq sayda partiyalar var idi ki, yerlərdə təşkilatları, üzvləri var idi. Bəs indi niyə bunlar yoxdu? Məsələ ondadır ki, sonradan yaranan partiyaların əksəriyyəti ideologiyalar ətrafında deyil, lider ətrafında formalaşdı. Yəni, avtoritar bir rejim kimi formalaşdılar. Lider nə deyirsə odur, lider hansı regiondandırsa həmən bölgədən olanlar daha çox o partiyada təmsil olunur. Bir sözlə, partiyalar xalqa deyil, liderə və onların simasında kiçik regionlara söykəndilər. Bu da siyasi partiya üçün ölümə bərabərdir. Adətən regiona, dostbazlığa əsasən qurulan partiyalar bununla korrupsiya sistemini örnək götürdülər. Belə partiyaların gələcəyi olmur. Zaman da bunu göstərdi. Ona görə də bizdə parlamentə düşən və düşməyən partiyalar yaman gündədir. Həmin siyasi təşkilatlar nəinki 5 min imza, heç 50 imza toplamaq imkanına malik deyillər. Belə partiyaların olub-olmamağının, qeydiyyatdan keçib-keçməmələrinin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bunun əsas səbəbi o partiyaları yaradanlardadır. Onlar partiyanı ideologiya əsasında deyil, öz şəxsi mənafelərinə uyğun olaraq yaradıblar. Öz şəxsi mənafeyinə uyğun parlamentdə təmsil olunurlar. Həmin o parlamentdə təmsil olunan partiyalara rəhbərlik edənlərdən də soruşanda neçə üzüvünüz var, ağız dolusu utanmadan deyirlər ki, 5, 10 min və s. Ancaq yoxlayanda məlum olur ki, bir özüdü, bir də papkası. Ona görə də partiyaların yenidən qeydiyyata alınması doğru qərardır. Bu da nəticədə 59 partiyanın sıradan çıxmasına gətirib çıxardı. Hesab edirəm ki, gələcəkdə Azərbaycanda real gücə malik bir neçə partiya olacaq. Qalanları sıradan çıxacaq”.
Vidadi ORDAHALLI
