Qərbi Zəngəzur Azərbaycanın abidələrlə zəngin olan tarixi ərazisidir. Burada xristinlığa qədər, xristianlıq dövrü və ondan sonrakı çağların ruhunu əks etdirən abidələrimiz, monstırlarımız, kilsə və digər məbədlərimiz çoxdur.
Zəngəzurun Qarakilsə nahiyəsində kifayət qədər abidələr var ki, atəşpərəstlik dövrünə aiddir, xristianlığa məxsus abidələr də burada çoxdur. Alban–xristian abidələrinin hər biri bizim tariximizlə bağlıdır. Bir sözlə, indiki Ermənistan ərazisindəki alban xristian məbədlərin hər birinin tarixi dərindən öyrənilməlidir. Bu olduqca vacib bir məsələdir. Çünki bədnam Türkmənçay müqaviləsindən sonra Qacarlar dövlətinin və Osmanlının ərazisindən Şimali Azərbaycana köçürülən ermənilər Qərbi Azərbaycanda da məskunlaşdırılıblar. Bundan sonra onların əllərinə bizim abidələrimizi mənimsəmək üçün imkan düşüb. Təbii, biz islamlaşdıqdan sonra xristianlıq dövrü tariximizə elə də isti yanaşmadıq və bu səbəbdən də ermənilər bizim abidələrə sahiblənməyə tələsdilər. Amma bu gün bilirik ki, hansı abidələr bizimdir, hansı abidələr bizim deyil.
“Qərbi Azərbaycanın daş yaddaşı” rubrikasında Qarakilsə monastır kömpleksindən danışacağıq.
Qərbi Zəngəzurun Qarakilsə rayonundakı Qarakilsə monastr kompleksi xristinalıq dövrü tariximizin bir parçasıdır. Yazılanlara görə, Zəngəzurda çox sayda pirlər, ocaqlar, ziyarətgahlar mövcuddur. Sisian rayonundakı Qırxlar, Salvartı pirləri, Qafan rayonundakı Prdavidan, Çiləxana pirləri, Meğri rayonundakı Buğakar piri, Sisian rayonundakı Ağüdi qəbirüstü abidəsi, Meğri rayonundakı Baba Hacı məqbərəsi kimi tarixi-memarlıq abidələrinin bir qismi erməni vandalları tərəfindən dağıdılıb, bir qismi də erməni irsi kimi qələmə verilir. “Qərbi Zəngəzurun bir sıra yaşayış məntəqələrindəki müsəlman məbədlərinin qalıqları isə hələ də qalmaqdadır. 1993-cü ildə Şərqi Zəngəzurun işğalından sonra oradakı yüzlərlə qoç heykəllər də erməni vandallağı nəticəsində məhv edilmişdir. Ermənilər Qərbi Zəngəzurda azərbaycanlıların çoxəsrlik mədəni irsini və izini yox etməyə çalışsalar da, onu yaddaşlardan, foto-video materiallardan və sənədlərdən silə bilmədilər. Oradakı müsəlman qəbiristanlıqlarında olan qoç və at fiqurlarının öz əksini tapdığı yüzlərlə qəbirüstü abidə və sənduqələr bu torpaqların azərbaycanlılara məxsus tarixi keçmişindən xəbər verir. Şərqi Zəngəzurun Ermənistan ordusunun işğalı dövründə tarixi-memarlıq abidələrinə qarşı törədilən vandalizmin nəticələri qısa müddətdə aradan qaldırılacaq, hər bir abidə, bütün məscidlər yenidən bərpa olunacaq. Lakin erməni cinayətkarlarının törətdikləri vandallıqlar foto və videolar vasitəsilə gələcək nəsillərə tarixin ibrət dərsləri kimi çatdırılacaq” (mənbə: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin P R E Z İ D E N T K İ T A B X A N A S I “Tarixi-memarlıq abidələri” məqaləsi).
AMEA-nın Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılov bizimlə söhbətində bildirdi ki, Qarakilsə monastr kompleksi də erməni saxtakarlığına məruz qalıb. “Qarakilsə monastır kompleksi Qərbi Zəngəzur regionunun Qarakilsə şəhərinin şimal-qərbində yerləşir. Abidənin dəqiq tikilmə tarixi ilə bağlı rəsmi məlumat yoxdur. Kompleksin memarlıq quruluşuna və litoqrafiyaların öyrənilməsinə əsaslanaraq VII əsrə aid olduğunu güman etmək olar. Qeyri-rəsmi məlumata görə abidənin üzərində inşa tarixini əks etdirən divar yazısı giriş qapısının üstündə olub. Lakin bu yazı ermənilər tərəfindən silinərək yox edilib. Erməni tarixçiləri abidəni XIII əsrə aid etsələr də abidənin üzərində qalan bəzi ornamental bəzək nümunələri, ətrafında sındırılararaq yararsız hala salınan bədii daş nümunələrinin qalıqlarından abidənin VII əsrdə tikildiyi ehtimal olunur.
Kompleksin mərkəzi bazilikası üçnefli, divarları taxçalı, xaç formalı, mərkəzi günbəzli, dörd küncündə dördbucaqlı tağları olan kompozisiyaya malikdir. Günbəzin on ikinci novu tağlarla, xüsusi işlənmiş karnizlərlə bəzədilib, günbəzi daşıyan tağlar əyri dayaqlar üzərində dayanır. Məbədin Cənub və Qərb tərəfə açılan iki giriş qapısı var. Abidə plan həllinə görə, Vağüdü və Tatev monastırlarının əsas xüsusiyyətlərini təkrarlayır. Oxşar məbədlərdən fərqli olaraq burada günbəzin altındakı boşluq tam kvadrat formadadır, bütün absislər bir-birinə bərabərdir. Bina üç böyük pəncərəyə malikdir. Xarici fasadlar strukturun məkan inkişafının diqqətəlayiq elementləri olan enli, üçbucaqlı kəsikli, nazik taxçalarla işlənib. Quruluşun bütün dekorativ elementləri (daxili, sütunların burulmuş başlıqları, pəncərələrin yuxarı hissələri və taxçalar, VII əsrin ikinci yarısında ümumiləşdirilmiş ornamentasiya formalarına uyğunlaşdırılıb. Qarakilsə monastır kompleksi divarlarına yerləşdirilən insan heykəlləri ilə digər monastırlardan seçilir. Məbədin daxili interyerindəki, günbəz yarımkürəsinin aşağı hissəsi nəfis bəzəklərlə bəzədilib. Burada 39 oyma işarəsi indiyədək qorunub saxlanılıb. Orta əsrlərin yadigarı olan bu Alban monastırı ərazinin inzibati yaşayış məntəqələrinə uzaq olduğundan boş qalmış, heç bir tarixi dövrdə burada erməni millətindən olanlar dini ibadətlə məşğul olmayıb. Ermənilər 1990-cı illərdə müstəqillik qazandıqdan sonra abidəni bərpa edərək öz orijinal görkəminə uyğun olmayan bir formaya salıblar. Belə ki, abidənin ümumi görkəminə və landşaftına əlavələr edilib, divar yazıları ornamental bəzəklər, bədii daş nümunələri sındırılaraq abidədən uzaqlaşdırılıb. Lakin bəzi pəncərələrin üstündəki, eləcə də abidənin günbəzinin ətrafındakı haşiyələrin bəziləri qalıb”-deyə bildirən mütəxəssis qeyd etdi ki, Ermənistan hökuməti abidəyə turistlərin diqqətini çəkmək üçün abidə ətrafında monumental xaç qurğuları, yonulmuş daşlardan pilləkənlər və xaç daşları inşa edərək, abidələrin bərpası qaydalarını pozub. “Ermənilər Azərbaycanın mədəni irsinə aid tarix və mədəniyyət abidələrinə qarşı bütün bu vandallığa yol versələr də, hazırda türk totemlərindən sayılan at və qoç fiqurlarının bəzi nümunələri abidə ətrafında qalmaqdadır”-deyə müsahibimiz bildirdi. O vurğuladı ki, yalnız Qarakilsə abidələr kompleksi deyil, xristian dövrünə aid digər abidələrimiz də bu aqibətlə üzləşib.
İradə SARIYEVA
