Azərbaycanın tarixi ərazilərindən biri də Qərbi Zəngəzurun sinəsində binələnən Qafandır. Adı bəlli türk igidlərinin, oğuz – alp babalarımızın məskəni, Qafqaz Albaniyasının tarixini yaşadan Qafan hazırda erməni tapdağı altındadır. Əsir Qafanın abidələri də əsirdir.
Çox təəssüf ki, Qərbi Azərbaycandakı digər mahallarımız haqda yaradılan vikipediya məqalələrində “qədim erməni mənbələri”nə “istinad etmək” kimi yanlış bir ənənə formalaşıb. “Qədim erməni mənbəsi” deyilən bir nəsnə yoxdur, o “mənbələr” yaxın yüzillikdə Qriqoryan kilsəsi tərəfidən hazırlanan siyasi tələdir, bu tələyə də yüzlərlə tədqiqatçı düşüb, bəzən bizim tədqiqatçılardan da ora ilişənlər olur.
“Qərbi Azərbaycanın daş yaddaşı” rubrikasında Qafan qalalalarından danışmaq istəyirik. Yazılanlara görə, Qafan ərazisində insanlar bizim eradan əvvəl VI əsrdə məskunlaşıb. Qafan haqda qısa tarixi oçerkdə qeyd edilir: “... Babəkin xilafətə qarşı mübarizəsinin son dövrləri Zəngəzurla, o cümlədən Qafan rayonu ilə bağlı olmuşdur. Qafan rayonunda son zamanlara qədər xarabalıqları qalan Oxçu qalası, Qır qalası, Babək qalası və s. qədim istehkamlar, bu yerlərin Bəzzeyn dağları ilə yaxın ərazilər olması, xürrəm- dinlər hərəkatı ilə bağlı tarixi mənbələrdə Qafan rayonunun ərazisindəki toponimlərin adlarının çəkilməsi və digər dəlillər Qafan rayonunun atəşpərəst babalarımızın məskəni olduğunu bir daha təsdiq edir. Zəngəzurun bu bölgəsi öz coğrafi və strateji mövqeyinə görə III-IV əsrlərdən başlayaraq bir çox dövlətlərin işğalına məruz qalmışdır. Qafan rayonunun adı tarixi mənbələrdə 1034-cü ildən başlayaraq “Kapan” şəklində çəkilir. Çox güman ki, bu ad qədim türk tayfalarından olan peçeneqlərin kapan tirəsinin adı ilə bağlıdır. Kapan, Qafan, Qapan adı ilə Türkiyədə, Azərbaycanda (Qapanlı), Gürcüstanda və Şimali Qafqazda yaşayış məntəqələri vardır. Bu da toponimin tayfa adı ilə, etnosla bağlılığını göstərən əlamətdir. Peçeneqlərin bu yerlərə gəlişindən əvvəl Albaniyanın Sünik vilayətinin ərazisinə daxil olan Qafan mahalı Haband, yaxud Aband adlandırılmışdır. Aband mahalının adı Moisey (Musa) Kalankatlının "Alban tarixi" əsərində Arsağın bir əyaləti kimi qeyd olunur. Bu yerin adı Moisey Xorenatsinin "Tarix"ində də Sisakan vilayətinin Haband bölgəsi kimi göstərilir. Bu şəhərin adı Qafan şəklində ilk dəfə fars mənbələrində Rəşidəddin tərəfindən işlədilmişdir. Orta əsr İran tarixçisi və coğrafiyaşünası Həmdullah Qəzvini 1345-ci ildə yazdığı "Zeyli-tarixi-güzidə" ("Seçilmiş tarixə əlavə”) kitabında nəql edir: "Əmir Hüseyn Çobaninin oğlu Əmir Qoç Həsən, Əmir Şeyx Həsən Çobanidən daldalanıb Qafan yaxınlığında olan Qarakilsəyə qaçdı və orada gizləndi". Qafan şəhəri XVIII əsrə qədər Kapan qalasından ibarət olmuşdur. Kapan qalası Kapan-Qacaran (oğuzların qacar tayfalarının adı ilə bağlıdır) şosse yolunun üstündə, Oxçuçayın sağ sahilində, indiki Qafan şəhərindən 10 km şimalda yerləşmişdir. Ermənilər öz çirkin niyyətlərinə gələcəkdə nail olmaq məqsədilə azərbaycanlıları aldadıb, onların razılığı ilə torpaqları kilsənin sərəncamına keçirmişlər...”
“...Beş Babək qalasından biri”
Qafan rayonunda vaxtilə Oxçu qalası vardı, indi onun qalıb-qalmadığı sual altındadır. Məlumatlara görə, Oxçu qalası Zəngəzur mahalının Qafan rayonunda, Oxçu və Gığı çaylarının qovuşuğunda, Novruzyurd adlı hündür təpəliyin üstündə yerləşir. İnşa olunma tarixi VI-VII yüzillərə aid olan qala Zəngəzurdakı beş Babək qalasından biri hesab edilir. Xustub və Gəzbel dağ zirvələrini bir-birindən ayıran əhəmiyyətli mövqedə yerləşən qalanın iki tərəfi sıldırım dərə, digər iki tərəfi isə ikiqat divarla əhatələnmişdir. Bilgilərə görə, Oxçu qalası 1170-ci ildə Səlcuq türkləri tərəfindən alınarkən dağıdılmış, sonralar təzədən bərpa edilmişdir. 26- 27 bürcü olduğu ehtimal edilən qalanın son vaxtlara qədər 17 bürcü qalmaqda idi. Ümumiyyətlə, qalanın 26-27 bürcü olduğu güman edilir. Qalanın iki tərəfi sıldırım, digər iki tərəfi isə ikiqat hasar divarları vasitəsilə ətraf ərazilərdən ayrılır. Oxçu qalası vulkanik yonulmamış daşlarla, əhəng məhsulu vasitəsilə tikilmişdir. Bu qala ilə üzbəüz Oxçu çayının digər sahilində başqa bir (çox güman ki, keşikçi) qalanın qalıqları vardır. Oxçu qalası uzun illər Sünikin mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Qala 1170-ci ildə Səlcuq türkləri tərəfindən alınan zaman dağıdılsa da, sonralar yenidən bərpa olunmuşdur. Mənbə kimi Əziz Ələkbərlinin, Musa Urudun və Həmzə Vəlinin yazdıqları göstərilib.
Qır qalasına gəlincə, bu barədə tərtib edilən bu qala da Zəngəzurda, Qafanda yerləşir. Qalanın özü haqda geniş danışılmasa da da onun ətəyində yerləşən X-XIII əsrlərə aid olan Açağu (Açaxlu, Acıllu) kəndi barədə məlumat var. Kənddə 1897-ci ildə 126 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya edilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kənd sakinləri öz doğma yerlərinə dönə bilmişdir. Burada 1926-cı ildə 98 nəfər, 1931-ci ildə 120 nəfər, 1939-cu ildə 165 nəfər, 1959-cu ildə 186 nəfər, 1963-cü ildə 300 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1968–69-cu illərdə azərbaycanlılar kənddən çıxarılaraq kənd ləğv edilmişdir. İndi ölü kənddir.
Ermənilər Bəzzeyn qalasının adını da saxtalaşdırıb...
VII əsrdə tililən Bəzzeyn qalası Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan ərazisi) Qafan rayonu ərazisində yerləşir. Qalanın adı hazırda ermənilər tərəfindən dəyişdirilərək David-bek (Davudbəy) qoyulmuşdur. Davud bəy 1722–1728-ci illərdə bu ərazidə türklərə qarşı vuruşan xristianlara başçılıq edib. İndi David-bek adı ilə dünyaya təqdim olunan Bəzzeyn qalası əslində Ərəb xilafətini lərzə gətirən Xürrəmilər hərəkatının rəhbəri Babəkin əsas sığınacaqlarından biri olub. Xilafət ordusu lə Babəkin qoşunu arasındakı son döyüşün də Güney Azərbaycanda, Qaradağ mahalının Kəleybər qəsəbəsi yaxınlığındakı Bəzz qalası yaxınlığında deyil, Qafandakı Bəzzeyn qalası yaxınlığında olduğu fikri bəzi tarixçilər tərəfindən irəli sürülür. Onlar öz fikirlərini belə izah edirlər ki, bu döyüşdə məğlub olan Babək çox da uzağa qaça bilməzdi və tarixi mənbələr də Babəkin Qarakilsə rayonunun Ağdüz kəndindəki Şəkki qalasında sığınacaq tapdığını göstərir. Qala Oxçu çayının sağ və sol sahilində salınmış qalalardan ibarət olduğuna görə ərəblər bu qalanı Bəzzeyn (iki Bəzz) adlandırıblar. Bu isə Bəzzeyn və Bəzz qalalarının hər ikisinin də Babəkin strateji əhəmiyyətli dayaq məntəqələri olduğunu göstərir. Bəzzeyn qalasını qorumaq və ətrafı müşahidə etmək üçün yaxın ərazilərdə bir neçə kiçik qalacıq da inşa edilmişdi. Onlardan biri Darvaza (bəzi mənbələrdə Kilid) adlanan qaladır. Bəzzeyn qalasına hücum zamanı bu qala Afşin, Əbu Səid və Buğa əl-Kəbirin orduları tərəfindən dəfələrlə dağıdıldığından dövrümüzə xarabalıqları çatmışdır. Bu qala həm də Babək qalası kimi tanınır.
Bəzzeyn qalasından 2,5 km aşağıda Oxçu çayının sahilində, Xüstub və Gəzbel dağlarının arasındakı dərin, dar dərədə isə Çiraxor qalası yerləşir. Çiraxor qalasının əsas funksiyası isə Darvaza qalasını qorumaq olmuşdur.
Gördüyünüz kimi, Qafqandalı Bəzzeyn qalası da erməni saxtakarlığına məruz qalıb, qalanın tarixi, adı saxtalaşdırılıb. Ulu Babəkdən bizə miras qalan bu qala da tariximizin bir parçasıdır. İnanırıq ki, Qafan qalaları barədə ətraflı tədqiqatlar aparılacaq və yanlış məlumatlar tamamilə aradan qaldırılacaq.
İradə SARIYEVA
