Son günlərdə İranla bağlı gündəmə gələn əsas məsəslələrdən biri də bu ölkədə əhalinin kəskin su çatışmazlığı problemi ilə üzləşməsidir. Bu hal Cənubi Azərbycanda da özünü getdikcə qabarıq formada büruzə verir. Məsələn, Təbriz şəhərində içməli su qıtlığı etirazlara səbəb olub.
Hökümət ölkədə davam edən şiddətli isti hava dalğası nəticəsində iki günlük rəsmi tətil elan etməyə məcbur qalıb. Qeyd edək ki, son bir həftə ərzində Təbriz şəhərinin müxtəlif yerlərində içməli suyun təchizatı ilə bağlı kəsintilər yaşanmaqdadır. Məlumata görə, şəhərin bir çox rayonunda içməli su təchizatına məhdudiyətlər tədbiq edilir. Təbriz şəhərində baş verən vəziyyətlə bağlı artan narazılıq yerli mətbuat orqanı “Nəsr”də hakimiyyəti tənqid edən məqalədə öz əksini tapıb. Həmin məqalədə su təchizatının uzunmüddətli pozulması ilə bağlı narahatlıq qeyd olunur. Yazıda sakinlərin isti hava dalğası, quraqlıq, pisləşən həyat şəraiti və inflyasiya daxil olmaqla bir çox problemlə qarşı-qarşıya olduğu vurğulanır. “Şəms Təbriz” adlı bir başqa mətbuat orqanı isə şəhərdə baş verən vəziyyəti “Təbriz sakinlərinin əsəbləri üzərində parad” adlandırıb. Şərqi Azərbaycan Su və Kanalizasiya Şirkətinin rəhbəri Məhəmməd Xani Təbrizdə baş verən su qıtlığını şiddətli istilər ərzində həddindən artıq istehlakla əlaqələndirərək, istehlakın 20 faiz artdığını və bu durumun su təzqiyinin azalmasına və kəsintilərə səbəb olduğunu açıqlayıb. Xani şirkətin yeni su mənbələri əldə etməsi nəticəsində su qıtlığının qısa müddət ərzində həll edildiyini, vəziyyətin normallaşdığını bildirib. Qurum rəhbəri, həmçinin, sakinlərə xəbərdarlıq edib ki, gələcəkdə su azalmalarının qarşısını almaq üçün su istehlakına nəzarəti həyata keçirsinlər. Məhəmməd Xani Təbrizin başlıca su mənbəyi olan Nəhənd su anbarının quruması fonunda yeni su tədarüklərinin haradan gələ biləcəyi ilə bağlı təfərrüatları açıqlamayıb. Su anbarı adətən ilin bu vaxtları dolu olsa da, yerli mətbuat orqanları hövzənin hazırki durumunu “Nahan səhrası” adlandırır. Qeyd edək ki, son həftələrdə, Zəhədan və Əhvaz da daxil olmaqla İranın bir çox şəhərində su qıtlığının yaşandığı bildirilir. Böyük şəhərlərlə yanaşı, Kürdistan əyalətinin Divandərah şəhərdində də su kəsintiləri baş verməsi etirazlarla ilə nəticələnib. Mütəxəssislər iqlim dəyişikliyinin İranda quraqlıq və selləri gücləndirdiyi fikrindədir. Onlar tez-tez baş verən quraqlıq və sellərin ölkədə qida təhlükəsizliyini təhdid edə biləcəyini deyirlər. İran Meteorologiya Təşkilatının hesablamalarına görə, ölkə ərazisinin 97%-i müxtəlif dərəcələrdə quraqlıqdan əziyyət çəkir. Cənubi Azərbaycandan olan ekspert Rza Talibi bunlar fonunda Urmiyə gölündə yaşanan ekoloji fəlakətin İranın iflasa uğrayan su idarəçiliyi siyasətini göstərən nümunələrdən biri olduğunu bildirib: “İslam Cümhuriyyətinin su siyasəti ümumiyyətlə iflasa doğru gedir. Sadəcə Urmiyə gölü deyil, digər bölgələrdə də fərqli dövlət qurumlarının su idarəçiliyində və paylanmasında ayrıseçkilik görünür. Suyun dağıtımı, o cümlədən Urmiyə gölünün su haqqı ilə bağlı qərarları Ali Su Şurası verir. Ancaq su haqqı mövzusunda enerji nazirliyi və SEPAH kimi orqanlar bu qərarlara uyğun davranmır”.
Cənubi Azərbaycanın bir çox bölgəsində əhali illərdir Urmiyə gölündən gələn toz dumanlarından əziyyət çəkir. Ekspertlər gölün sahəsi kiçildikcə duz fırtınası təhlükəsinin artacağını bildirir. Hələ prezident Həsən Ruhani dönəmində fəaliyyət göstərən Urmiyə Gölünü Canlandırma Mərkəzinin katibi İsa Kəlantəri bir neçə il öncə Aral gölünün quruması ilə meydana gələn dəri və tənəffüs xəstəlikləri, bəzi digər ölümcül xəstəliklərin Urmiyə gölü ətrafında da göründüyünü bildirmişdi. Rza Talibi isə ekoloji fəlakətin sadəcə Güney Azərbaycana deyil, Kürdüstan və Gilan kimi vilayətlərə də təsir edəcəyini vurğulayıb: “Urmiyə gölünün quruması və Azərbaycanda ekoloji fəlakətin yaranması sadəcə türk əhaliyə təsir etmir. Bu çevrə fəlakəti torpaq və ya hava olaraq Kürdüstan vilayəti və hətta Gilan və Luristan vilayətlərinə də çata bilər”. O, keçmiş illərdə İranın Azərbaycan və Əhvaz bölgələrində dövlətin su idarəçiliyi siyasətinə qarşı təşkil olunan kütləvi aksiyalara diqqət çəkərək bildirib: “Bu çevrə fəlakətləri ilə bağlı etirazların fiqurlarına baxdığımızda, özəlliklə üç bölgədə, keçmiş illərdə ərəb bölgəsində və bəzən lurların yaşadığı bölgələrdə gördük. Amma daha öncədən, davamlı olmasa da, enişli-yoxuşlu şəkildə Azərbaycan bölgəsində indiyə qədər davam edən türklərin etirazları olub”. Talibi İslam Respublikasına müxalif qüvvələrin Urmiyə gölü mövzusunda səssiz qalmalarını tənqid edir: “Müxalifət buna səssiz qalır. Ümumiyyətlə, suçu Azərbaycanın iç bölgəsi və türklərin üzərinə atır. Müxalifət Urmiyə gölü məsələsini Azərbaycan bölgəsinin məsələsi və türkün hakimiyyətlə, mərkəzlə bir problemi olaraq görürlər və bunu sadəcə bizimlə hakimiyyət arasında bir güc məsələsinə dönüşdürürlər. Halbuki, gələcək 10 ildə fərqli millət və fərqli qruplardan olan milyonlarla insan bundan təsirlənəcək və bunun məsuliyyəti buna qayğısız şəkildə davranan qrupların üzərində olacaq”. Qeyd edək ki, İranın su iflasının əsas drayveri su ehtiyatlarının davamlı idarə olunması üçün lazımi struktur komponentlərin olmamasıdır. Bu arada İranla Əfqanıstan arasında su mənbələri uğrunda davam edən gərginlik daha da şiddətlənir. “Taliban” rəhbərliyi bölgədəki quraqlıq səbəbilə Hilmənd çayı üzərindəki bəndlərdə suyun miqdarının azaldığını və suyun İrana çatmadığını iddia edir. İran isə bildirir ki, texniki heyət bəndlərə baş çəkməli və bu problemi təsdiqləməlidir. 1973-cü ildə imzalanmış müqavilə ilə Əfqanıstan və İran arasında “Hilmənd Su Yolu” marşrutunda su problemi həll olunub. Son illərdə Əfqanıstanda baş verən quraqlıq səbəbindən İrana axan suyun miqdarının azalması Tehran rəhbərliyini narahat etməyə başlayıb. Belə götünür ki, bu məsələnin həllini tapmaması İranla Əfqanıstan arasında münasibətləri daha da gərginləşdirəcək. İndilikdə isə su çatışmazlığı İrandan müəyyən köçlərə rəvac verir. Perspektivdə bu fonda Güney Azərbaycandan ölkəmizə də müəyyən axının olması istisnalıq təşkil etmir.
Nahid SALAYEV
