Lobbiçiliyin yaranma tarixi 200 il əvvələ gedib çıxır, ilk lobbiçilərin Britaniya parlamentinin iclas zalında görünməyə başladığı andan başlayır. Lobbizm iki tərəfin - təzyiq və maraq qrupunun iştirak etdiyi siyasi hadisədir.
1948-ci ildə Birləşmiş Ştatlarda Senat və prezident siyasi seçkilərində bu termindən istifadə etməyə başlayana qədər lobbiçilik siyasi fenomen deyildi. ABŞ-ın siyasi mühiti lobbiçiliyi qanunvericiliyə uyğunlaşdırdı və qanuniləşdirildi, siyasi lobbiçilik termini adını aldı.
Uğurlu lobbiçilik həm də mühüm iqtisadi güc deməkdir
Siyasətdə lobbiçilik fenomeninin yaranmasının səbəbkarı hakimiyyət və siyasi sistemdir, amma praktikada qarşı tərəfin başqa problemi - korrupsiya ortaya çıxdı. Məhz bu fonda qanunvericilikdə lobbiçiliyin konsolidasiyası korrupsiyanı qeyri-qanuni fəaliyyətdən fərqləndirən tənzimləyici amilə çevrilib. Lobbiçilik korporativ əlaqələrin sövdələşməsini asanlaşdırmaq, qanunvericilikdəki boşluğu aradan qaldırmaq, dövlətin qeyri-institusional təşkilatlarına əhalinin sosial təbəqələrinin maraqlarını daha dərindən və digər üstünlükləri əldə etmək üçün minimum vaxt sərf etməklə qorumağa kömək etmək məqsədilə yaranıb.
Lobbiçilər partiyaların müəyyən maraqlarının təşviqində əsas müəyyənedici rol oynayırlar. Fakt kimi transmilli korporasiyaların yaradılmasını misal göstərmək olar. Maraq qrupları kimi biznes strukturları transmilli korporasiyaların mənafeyini müdafiə edən və onların məhsullarının xaricdə təbliği ilə məşğul olan lobbiçiləri işə götürməyə xüsusi önəm verir. Bu, transmilli korporasiyaların beynəlxalq səviyyədə daha yüksək nəticələrə çatmasına kömək edir. Belə vəziyyətəd dövlət lobbiçi kimi çıxış edə və şirkətlərinin böyük zirvələrə çatmasına kömək edə bilər. Belə ki, dövlət sabitlik və rifahı təmin edən korporasiyalara vergi və rüsumlardan qurtulmağa kömək edir. Bu halda hər iki tərəf uduşlu olur. Bu fenomen yuxarıdan aşağıya lobbiçilik adlanır. Məsələn, Sinqapur, Cənubi Koreya və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri buna misaldır. Sinqapur 60 ildən az müddətdə dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələrindən birinə çevrilib. Dövlət daxili investorlara əl uzadıb, vergisiz və rüsumsuz siyasət elan edib və bununla da inkişaf etmiş ölkələrin elit klubuna daxil olub. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri dünyanın ən cəlbedici və gözəl ölkələri sırasındadır. Dubayda turistlərin və əcnəbilərin sayı yerli əhalinin sayından yüzlərlə dəfə çoxdur. Lobbiçiliyin başqa tərəfi də var. Korporasiyalar və transmilli şirkətlər ölkələrə inkişaf etməyə kömək edir və beləliklə, uzun illər öz səlahiyyətlərini müdafiə edir. Bu, aşağıdan yuxarı lobbiçilikdir. Məsələn, dünyanın ən güclü valyutası dollardır. Amerika dollarının böyük əksəriyyəti isə Rokfeller ailəsinə, yəni şəxsi iş adamına məxsusdur. Bütün ölkələrin dollarla hesablamalar aparmağa lobbiçilik edilməsi fonunda bu hal ABŞ-ı davamlı inkişafda dəstəkləyir. Azərbaycan belə lobbiçilik təcrübələrini yaxından izləyir. Hazırkı dövrdə lobbiçiliyi dünyanın bütün ölkələrində baş verən proseslərdəki ən aktual məsələlərdən biri - iqtisadi məsələlərlə bağlamaq olar. Yəni, istənilən seçkidə iştirak etmək, yaxud da diaspor nümayəndələrinin hansısa vəzifələrə lobbizmin köməyi ilə təyin olunması üçün, əlbəttə ki, orada iş adamlarının birgə fəaliyyəti çox vacibdir. İqtisadi məsələ burada özünü göstərir. Buna görə də, diaspor fəaliyyətində iş adamlarının bu məsələlərə cəlb olunması, diaspor hərəkatında yaxından iştirak etməsi əsas amildir. Çünki sonda bu, effektiv lobbiçiliyin yaranmasına gətirib çıxarır.
Maraq qruplarının funksional təmsilçiliyi lobbiçilikdə mühüm uğurdur
Qeyd edək ki, lobbiçiliyin obyektləri qanunvericilik, icra və məhkəmə orqanlarıdır.
Lobbi fəaliyyətinin subyektləri fiziki və hüquqi şəxslərdir. Məsələn, ABŞ-da bunlar fiziki və hüquqi şəxslərdir, Almaniyada yalnız hüquqi şəxslər tərəfindən bu proses tənzimlənir.
Lobbiçiliyin ən vacib komponenti maraqdır. Fərddə marağın yaranması ilə onu təmin etmək ehtiyacı yaranır. Məsələn, “BP America” İrana qarşı sanksiyalar haqqında qanun layihəsini müzakirə edərkən “Azərbaycandan Avropa bazarına qaz ixracının dəstəklənməsi və inkişafı” fikrinin Qərbdə qəbulu üçün lobbiçilik edib. Ölkəmizdə lobbiçilik inkişaf edir və dövlət aparatı onun köməyi ilə problemləri həll edir. Ona görə də ölkəmizdə sosial-iqtisadi problemlərin həllinə töhfə verən lobbi fenomeninə daim müraciət etmək lazımdır. İlk növbədə, maraqların, xüsusən də müstəqil sahibkarların lobbiçiliyini institusionallaşdırmaq lazımdır. Lobbiçiliyin əsas fəaliyyəti informasiya və ekspert üsullarıdır. Onlar lobbiçilərin fəaliyyətində açardır. Maraq qruplarının əsas məsələlərinə dair fikirlərin formalaşdırılması lobbiçiliyin əsas funksiyasıdır. İnformasiya metodları iki istiqamətdə aparılır: media vasitəsilə və ekspert analitikası vasitəsilə. Xarici lobbiçilikdə təşviqat və təbliğatın informasiya təminatı mərkəzi yer tutur. Kütləvi ictimai rəyin media vasitəsilə formalaşdırılması və konkret qətnamələrin rəyinin formalaşdırılması da daim diqqət mərkəzinə olmalıdır. Media nəşrləri maraq qruplarının əsas aspektidir. Bu, kütlələrin şüuruna informasiya axını ilə təsirrdir. Şəxsi səlahiyyət, ekspert səriştəsi lobbiçinin prioritet mənbəyidir. Əməkdaşlıq demokratiyanın ən yaxşı formasıdır, lobbiçilər öz fəaliyyətlərini məhz danışıqlar yolu ilə həyata keçirirlər.
Siyasi sistemin əsasını maraq qruplarının toqquşması və iştirakı təşkil edir. Maraqların iki qrupu var: anomik və institusional. Anomik maraq qrupları məqsədi mitinqlər, nümayişlər, kütləvi etirazlar təşkil etmək və iştirak etmək olan kortəbii, zəif təşkilatlanmış və qısamüddətli qruplardır. Bu qrup dövlət orqanlarına zəif təsir göstərir. İnstitusional maraq qrupları - yaxşı formalaşmış, səmərəli və müəyyən məqsədlər üçün konkret normativ hüquqi aktlar əsasında yaradılır. Maraq qruplarının qrupdaxili münasibətlərinin konspekti iki əsas istiqamətə bölünür: assosiativ və qeyri-assosiativ. Birincilərə siyasi maraqların güddüyü könüllü birliklər daxildir. Bunlara sahibkarlar assosiasiyası, həmkarlar ittifaqı, gənclər ittifaqı və sair daxildir. Qeyri-assosiativ qruplara əmək kollektivləri, siyasi məqsədlər güdməyən etnik icmalar daxildir. Politoloqlar lobbiçilik fenomenini qiymətləndirməkdə iki yanaşmaya bölünür: birincinin tərəfdarları lobbiçiliyin siyasi sistemdəki rolunu hər cür inkar edirlər. Onlar lobbiçiliyi korrupsiya və cinayətlə eyniləşdirir və bununla da onu aradan qaldırırlar. İkinci yanaşmanın tərəfdarları lobbiçilik fəaliyyətinin qanuni və qeyri-qanuni üsullarını vurğulayır, lobbiçilik fəaliyyətini hüquqi çərçivədə məhdudlaşdırır, korrupsiyanı siyasi praktikadan kənarlaşdırır. Lobbiçiliyə yanaşmalar arasında fərq ondan ibarətdir ki, ikinci yanaşma daha səmərəli və məhsuldardır, çünki o, cəmiyyətlə hakimiyyət arasında əlaqə kanallarını qoruyub saxlayır, maraq qruplarının funksional təmsilçiliyi sistemini hüquqi çərçivəyə salır. Lobbiçiliyin təsnifatı daxili və xarici faktorlar əsasında bilər. Hazırda ölkə xaricində maraq və mənafeləri müdafiə edən lobbi quplarının formalaşması ölkəmiz üçün də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Milli maraqlarımızın müdafiəsi üçün bütün dünyada diaspor təşkilatlarımızın və lobbiçiliyimizi edənlərin daha da güclənməsinə ehtiyac var. Çünki siyasi əhəmiyyətə malik hadisələr təsadüfdən deyil, aparılan ardıcıl fəaliyyətdən qaynaqlanır.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
