Qədim zamanlardan bəri din cəmiyyətləri birləşdirən və ya parçalayan amil olub və indi də eyni missiyanı yerinə yetrimək gücündədir. Dini dözümsüzlük, hətta müasir cəmiyyətlərdə belə, qardaş qırğınlarının və fəlakətlərin səbəbinə çevrilə bilir.
Millətlərin dini hisslərinə və dəyərlərinə inkar və dözümsüzlük qanlı müharibələrə, dövlətlərin və millətlərin parçalanmasına səbəb olub. Eyni zamanda, cəmiyyətlər daxilində dini dözümsüzlük bu ölkələrdə və cəmiyyətlərdə parçalanmaya səbəb olmaq baxımından müharibə edən dövlətlərin əlində ciddi resursdur. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, dini tolerantlıq məsələsi müasir cəmiyyətlərin təhlükəsizliyi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Daxili sabitliyin və inteqrasiyanın təmin edilməsində dini tolerantlıq mühüm rol oynayır
Dini tolerantlıq cəmiyyətlərin daxili sabitliyini və inteqrasiyasını təmin etmək, onları sarsıntılardan saxlamaq, xalqların və dövlətlərin parçalanmasının qarşısını almaq və nəhayət, xarici dini təsirlərin siyasi məqsədlərini neytrallaşdırmaq üçün əsasdır. Dini tolerantlığın olmadığı halda, cəmiyyətin dini və konfessional müxtəlifliyi parçalanmaya gətirib çıxara və onu daxildən zəiflədə, qanlı müharibələrə səbəb ola bilər. Dini tolerantlığı belə ifadə etmək olar: bu, bir dini və konfessiyaya məxsus icmanın tərəfdarlarının digər dini və konfessional icmaların tərəfdarlarına qarşı tolerant münasibətidir. Onların hər biri öz dini əqidəsinə tabe olur və başqalarının analoji hüququnu tanıyır. Buna baxmayaraq, dini tolerantlıq çoxşaxəli bir fenomendir. Ona görə də təsadüfi deyil ki, bu anlayış müxtəlif yozumlara və qavrayışlara malikdir. Dini tolerantlıq anlayışının müxtəlif təfsir və qavrayışlarına varmadan yalnız qeyd etmək olar ki, onları iki əsas növə - müsbət və mənfiyə bölmək olar.
Müsbət qavrayışda dini dözümlülük müxtəlif konfessional dəyərlərin və ideyaların biliyi, qəbulu və hörmətini nəzərdə tutur. Mənfi qavrayışda dini dözümlülük dini və konfessional baxışlarına və dəyərlər sisteminə biganəliyi nəzərdə tutur, bunun nəticəsində dini zəmində düşmənçilik və toqquşmaların olmaması ön plana çıxır. Hər iki halda dini dözümlülüyün hörmətə və ya laqeydliyə əsaslanmasından asılı olmayaraq, sosial sabitliyi və müxtəlif dini, konfessional qrupların birgə yaşayışı diqqət mərkəzinə yer alır. Təbii ki, dini dözümlülüyün yuxarıda qeyd olunan iki növündən birincisinə üstünlük verilir. Onun mahiyyəti başqalarının dini və konfessional dəyərlərini qəbul etmək və onlara hörmət etməkdir, çünki çox vaxt cəhalətdən qaynaqlanan laqeydlik gec-tez dözümsüzlüyün təzahürlərinə səbəb ola bilər. Həqiqətən, çox vaxt dözümsüzlüyün səbəbi cahillikdir. Başqalarının dəyərlərini və fikirlərini bilmədən bir insan onlara hörmətsizlik və laqeyd münasibət göstərə bilər ki, bu da dözümsüzlüyə səbəb olur. Halbuki başqalarının dəyər və baxışlarını bilmək onlara qarşı hiss olunan müsbət münasibət yaradır. Bütün bunların real nümunəsinə məhz Azərbaycanda rast gəlmək mümkündür. Azərbaycan bu gün fərqli dinlərin daşıyıcılarının və fərqli millətlərin qardaşlıq zəminində yaşadığı tolerantlıq nümunəsidir. Ölkəmizdə bütün dinlərin daşıyıcılarının sərbəst şəkildə öz inanclarına etiqad etməsinə, bütün millətlərin nümayəndələrinin ölkənin bərabərhüquqlu vətəndaşı qismində hüquq əldə etməsinə şəraitin yaradılması Azərbaycanı daha güclü ölkəyə çevirir. Azərbaycanda dövlət-din münasibətləri modeli çərçivəsində bütün dini konfessiyalar, o cümlədən, bütün millətlərin nümayəndələri qanun qarşısında bərabərdir və eyni statusa malikdir. Ölkə vətəndaşlarının əksəriyyətini təşkil edən müsəlmanların hüquqlarının təmin olunması ilə yanaşı, dövlət digər dinlərə də qayğı göstərir. Bu, Azərbaycanın ən böyük nailiyyətlərindən biri hesab olunur.
Azərbaycançılıq məfkurəsi tolerant dəyərlərin inkişafına böyük təkan verir
Dini tolerantlıq təzahür etdiyi cəmiyyətdən asılı olaraq bir neçə növ ola bilər. 1. Birincisi, digər dinlərə münasibət. 2. Digər məzhəb hərəkatlarına qarşı dözümlülük, eləcə də məzhəb hərəkatlarının bir-birinə qarşı dözümlü olması. 3. Və nəhayət, Allaha inananlarla inanmayanlar arasında dözümlülük. Dini dözümlülüyün təmin edilməsi mexanizmləri də burada mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Dini tolerantlıq səviyyəsinin artmasına səbəb olan amil kimi dünyəviliyin rolu müasir cəmiyyətlərdə açıq şəkildə ifadə olunur. Müasir inkişaf tələblərinə cavab verən dövlətlərdə dini fərqliliklər zəminində baş verən düşmənçilik və toqquşmalar müqayisə olunmayacaq dərəcədə azdır. Görünür, bu, təkcə demokratik mədəniyyətlə deyil, həm də dini və konfessional məsələlərəparalel olaraq, dünyəvi xarakterli münasibətlərə və fəaliyyət sahələrinə üstünlük verən dünyəvilik ab-havası ilə bağlıdır. Bu kontekstdə bir vaxtlar müxtəlif dini və konfessional baxış və dəyərlərə malik insanlar arasında mövcud olan psixoloji maneələr aradan qaldırılır. Ümumi problemlərin həllinə yönəlmiş vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması burada öz sözünü deyir. Yenə Azərbaycan nümunəsi burada öz sözünü deyir. Məhz ölkəmizdə müxtəlif milli-etnik qrupların və dinlərin nümayəndələrinin azərbaycançılıq məfkurəsi ətrafında birləşməsi tolerant dəyərlərin inkişafına böyük təkan verir. Dövlət də bu prosesdə xüsusi rol oynayır. Azərbaycanda müxtəlif dinlərə mənsub olan ibadət yerlərinin sərbəst fəaliyyəti üçün lazımi şərait yaradılıb. Yalnız İslam dininə aid ibadət ocaqları deyil, eyni zamanda digər dinlərə mənsub məbədlər də inşa və yaxud təmir-bərpa olunur. Ölkədə tolerantlıq dinlərarası dialoqun əsasını təşkil edən mühüm faktorlardan biri kimi dini konfessiyalar arasında hüquqi-mənəvi baxımdan bərabər imkanlar yaradır. Dövlət-vətəndaş müstəvisində müxtəlif dini və konfessional qruplar arasında ümumi cəhətlərin ön planda yer alması da prosesdə öz sözünü deyir. Müxtəlif dini və konfessional qruplara eyni problem və çağırışlarla üzləşdikləri, ümumi maraq və tələblərə malik olduqları ideyası aşılanır. Bu, xalqımızın əsrlərlə formalaşdırdığı zəngin mədəni və dini-mənəvi irsin də təzahürüdür. Azərbaycan bu sahədə digər ölkələrlə müqayisə olunmayacaq qədər yüksək dözümlülük və tolerantlıq nümayiş etdirir. Elə bu da Azərbaycanı dövrünün ən güclü ölkələrindən birinə çevirir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
