“...Burada işləyən xarici şirkətlər və yerli şirkətlər Azərbaycan qanunlarına hörmət etməlidirlər. Hörmət etməyəcəklərsə, onların fəaliyyəti burada mümkünsüz olacaq. Baxmayaraq ki, pay bölgüsü haqqında saziş əsasında xarici investor Gədəbəydəki qızıl yataqlarını istismar edir, baxmayaraq ki, uzun illər burada çalışır, Azərbaycan qanunlarına, ekoloji tarazlığa - bütün bunlara hörmət edilməlidir. Onu da bildirməliyəm ki, bizim dövlət şirkətimiz “AzerGold” da qızıl yataqları istismar edir. Amma mənə verilən məlumata görə, o sahədə bütün ekoloji normalara riayət edilir. O cümlədən yerli icmalarla təmaslar qurulub, müxtəlif humanitar aksiyalar keçirilir, insanlar kütləvi surətdə işə cəlb olunub. Bax, bu yanaşma Azərbaycan şirkəti tərəfindən göstərilən yanaşmadır. O yanaşma isə xarici şirkət tərəfindən göstərilən yanaşmadır. Budözülməzdir. Xarici şirkətin nümayəndələri də dəvət edilməlidirlər. Əgər bugünə qədər dəvət edilməyiblərsə, Nazirlər Kabinetinə onlar izahat verməlidirlər. Yenə də deyirəm, bir həftə ərzində mənə və ictimaiyyətə məlumat verilməlidir. Orada təbiətə, insanların sağlamlığına zərrə qədər təhlükə varsa, o fəaliyyət dayandırılmalıdır. Vəssalam!
Bu gün dünyada ekologiyanı korlayan şirkətlər müflisləşir. Onlar öz ölkələrində belə hərəkət edə bilərdilərmi, gedib göl qursunlar, oraya zibil, zəhər töksünlər? Onları orada ayaqlarından asardılar. Elə iş verərdilər ki, ömürlərinin sonuna qədər həbsxanada yatardılar. Amma burada hesab edir ki, nə istəyir onu da edir. Çünki gedib kimisə görüb, kiməsə salam verib, gedib kiməsə nəsə pay verib. Bunun başqa izahatı ola bilməz. Dözülməz haldır - bütövlükdə həm oradakı təxribatçıların hərəkətləri, həm xarici şirkətin fəaliyyəti, həm də bizim nazirliyimizin fəaliyyəti...” Bunu Prezident İlham Əliyev 2023-cü ilin 6 ayının sosial-iqtisadi yekunlarına həsr olunmuş müşavirədə Gədəbəydə baş vermiş hadisələrdən danışarkən bildirib.
Prezident çıxışında həm Gədəbəydə qızıl yatağını istismar edən xarici şirkət barədə sərt danışdı, həm də Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyini ciddi tənqid etdi. Buradan belə sual çıxır: Azərbaycanda fəaliyyət göstərən başqa xarici şirkətlər Azərbaycan qanunlarına, dilimizdən, mədəniyyətimizdən, adət-ənənələrimizdən tutmuş iqtisadi-sosial qanunvericilik aktlarımıza qədər məsələlərə nə dərəcədə əməl edirlər? Yəni iş Gədəbəydə qızıl yatağını istismar edən şirkətin fəaliyyətini araşdırmaqla bitmir, burada bu amil də əsasdır. Gədəbəy olaylarından və Prezidentin də çox sərt çıxışından sonra meydana çıxan suallardan biri məhz budur. Gədəbəy hadisələri və Prezidentin bu hadisələr fonunda bəlli xarici şirkətlə bağlı sərt mövqe ifadə etməsi ortaya çox vacib sual çıxarıb ki, ölkəmizdə olan digər xarici şirkətlər dövlətimizin sosial-iqtisadi, mədəni-humanitar qanunlarına və mənəvi dəyərlərinə nə qədər hörmətlə yanaşırlar? Bu sahədə vəziyyət necədir?
“Hesab edirəm ki, nazirlik və digər qurumlar o şirkətlərdən Azərbaycan qanunlarına və bütün milli-mənəvi dəyərlərimizə hörmət etməyi tələb etməlidir”
Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, hazırda Azərbaycanın hasilata hazır olan dörd qızıl yatağı var - Kəlbəcər-Söyüdlü, Gədəbəy-Söyüdlü, Daşkəsən-Çovdar, Zəngilan-Vejnəli. “Bu qızıl yataqlarının dördündə də eyni üsulla hasilat gedir. Qızıl hasilatı sionit turşusunun köməyi ilə aparılır. Yəni qızılın suxurlardan çıxarılması prosesi sionit turşusu vasitəsilə həyata keçirilir. Bu sionit turşusu da toplandığı ərazilərdə ciddi problemlər yaradır. Hazırda Gədəbəyin Söyüdlü yatağındakı vəziyyət hamıya aydındır. Prezident bu barədə müşavirədəki çıxışında da bu barədə danışdı. Bildirdi ki, ətraf mühitə cavabdeh qurum olan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi bu işə səhlənkar yanaşıb, xarici şirkətin bu ərazidə özbaşına, qaydalara əməl etmədən fəaliyyət göstərməsinə imkan verib. Hadisə ilə bağlı yaradılan dövlət komissiyanın işi başa çatmasa da, indidən ehtimal etmək olar ki, həmin o sionit turşusunun tullantılarını yığmaq üçün yaradılan gölə turşu axıdılan membran borular bərbad vəziyyətdə olub, nəticədə də kütləvi sızıntılar baş verib. O sızıntılar da çaylara sızaraq Şəmkir su anbarına gəlib çatıb, ora çatana qədər də, 11 il davam edən hasilat prosesində sızıntıların gedib çatdığı çaylardan su içən heyvanlar zəhərlənib, tələfat olub. Düzdür, onun konpensasiyasını veriblər. Amma məsələ burasındadır ki, həmin zəhərlənmənin Şəmkir su anbarına da təsirləri güclüdür. Bu barədə məlumatım belədir. Bildiyim qədər, Daşkəsənin Çovdar qızıl yatağında da Gədəbəydəki vəziyyətdir. Bu barədə konkert məlumatlara malikəm. Daşkəsəndə vəziyyət gərgindir. Orada da sionit turşusu dəlik-deşik membran borularla vannalara axıdılır. Orada da ətraf mühitə təsirlərin qarşısını almaq üçün, demək olar, heç bir tədbir görülmür. Əhali Söyüdlüdəki problemi yaşayır”.
Zəngilanın Vejnəli qızıl yatağında vaxtilə ermənilərin də eyni üsulla qızıl hasil etdiklərini deyən A.Nəsirlinin sözlərlərinə görə, bu da Oxçuçay faciəsinə və digər ekoloji terrora səbəb olub. Ermənilərin bizim ərazimizdə ekoloji terror törətdiyini deyən A.Nəsirli qeyd etdi ki, Vətən müharibəsinə qədər ermənilər Azərbaycan qanunlarını da, bütün beynəlxalq qanunlara da məhəl qoymayıb. Ermənilərin qanunsuz istismarını ifadə edən bir neçə çirklənmiş göl var. “Qeyd etmək istərdim ki, dünyada sionit turşusunun köməyi ilə qızıl hasilatı təcrübəsinə keçən əsrin 70-ci ilindən başlanılıb. O vaxt üçün bu mütərəqqi bir üsul sayılırdı. Hazırda daha proqressiv, bir qədər xərc tələb edən üsullar mövcuddur. Yəni Azərbaycanın qızıl yataqları alternativ üsullarla istismar edilə bilər. Çox təəssüflər olsun ki, aidiyyəti qurumlar tərəfindən bu, xarici şirkətlərdən tələb olunmur. Əslində sionit turşusu ilə hasilat aparılan ərazidə həmin turşunun toplanaraq zərərsizləşdirilməsi prosesi aparılmalıdır. Amma təəssüf ki, bu, Azərbaycan yataqlarının heç birində həyata keçirilmir. Əgər zərərsizləşdirilmə aparılsa vəziyyət normallaşar. Azərbaycanda hasil edilən qızıl həm də Azərbaycanın ətraf mühitinin, təbiətinin korlanması bahasına həyata keçirilir”.
Xarici şirkətlərin Azərbaycan qanunlarına və mənəvi dəyərlərinə hörmət etməsi məsələsinə gəlincə, A.Nəsirli qeyd etdi ki, bu gün biz bunu müşahidə etmirik, amma vaxtlə Çar Rusiyası dövründə almanlar Gədəbəydə mis hasilatı ilə məşğul olarkən çox maraqlı örnək qoyublar: “Almanlar mis yataqlarını istismar etdikləri dövrdə ətraf ərazilərdəki yaşayış məntəqələrinin abadlaşdırılmasını həyata keçiriblər. O vaxtdan bəri Gədəbəyin elə kəndləri, elə yaşayış məntəqələri var ki, almanlardan sonra orada heç bir abadlıq, quruculuq işləri aparılmayıb. İstənilən normal şirkət hasilat apardığı ərazilərdəki yaşayış məntəqələrində sosial proqram həyata keçirir. Yol çəkir, abadlıq işləri aparır, ağac əkirlər. Yəni oradan pul qazandıqlarına görə bu işləri görürlər. Bu baxımdan, istənilən şirkət hasilat apardığı əraziyə yaxın yaşayış məntəqələrində sosial layihələr həyata keçirib əhaliyə töhfə verməlidir. Bu bütün dünyada belədir. Amma Gədəbəydə və Daşkəsəndə hasilat aparan xarici şirkətlərin heç biri ətrafda yaşlayan insanlara töhfə vermir, sosial layihələr həyata keçirmir. Hətta kəndlərin içindən keçən yolları mədən maşınları dağıdır, amma xarici şirkətlər o yolları belə təmir etmir. Yəni Azərbaycanda xarici şirkətlər bu şəkildə işləyirlər. Xarici şirkətlər hasilat həyata keçirdikləri ərazilərə yaxın yaşayış məntəqələrində heç bir sosial proqram gerçəkləşdirmirlər, abadlıq, quruculuq işləri aparmırlar, heç bizim dəyərlərə də hörmət edildiyi müşahidə olunmur. Ona görə ki, onlardan tələb eidlmir. Bunu aidiyy.ti qurumlar tələb etməlidir. Cənab Prezident haqlı olaraq xarici şirkətlərin Azərbaycan qanunlarına hörmət etməli olduqlarını bəyan etdi. Hesab edirəm ki, nazirlik və digər qurumlar o şirkətlərdən Azərbaycan qanunlarına və bütün milli-mənəvi dəyərlərimizə hörmət etməyi tələb etməlidir. Həm də onlardan tələb etməlidirlər ki, sözügedən ərazidə yerləşən kəndlərdə sosial proqramlar həyata keçirsinlər. Təəssüflər olsun ki, biz bunu görmürük. Təəssüflər olsun ki, onların hüquqi və mənəvi qanunlarımıza əməl etdikləri müşahidə edilmir.
Eyni zamanda Azərbaycan hökuməti xarici şirkətlərdən tələb etməlidir ki, qızıl hasilatını sionit turşusu ilə deyil, daha müasir üsullarla həyata keçirsinlər” - deyə A.Nəsirli vurğuladı.
Əli TURABOV
