Paris ətrafındakı Nanter qəsəbəsində Əlcəzair əsilli 17 yaşlı yeniyetmənin polis tərəfindən qəddarcasına öldürülməsindən sonra Fransanı kütləvi iğtişaşlar bürüsə də, hakimiyyət bunun öhdəsindən gəlməkdə acizlik nümayiş etdirir. Əvəzində zorakılıqla prosesin qarşısının alınmasına daha çox cəhdlər edilir.
Həbslər və dağıntılar Fransada Nanter şəhərində polis tərəfindən bir yeniyetmənin güllələnməsindən sonra baş verən qarşıdurmaların ardından başlayıb. Nahel kimi tanınan yeniyetmə Əlcəzair əsilli idi və fəallar onun etnik mənsubiyyətinə görə öldürüldüyünü deyir. Bu hadisə Fransada polisin etnik və irqi qərəzliliyi ilə bağlı uzun müddətdir davam edən müzakirələri yenidən alovlandırıb. “SOS Racisme” hərəkatının üzvü Treysi Ladji bu xüsusda bildirir: “Bunlar siz kökləriniz əcnəbi olan fransız olduğunuz halda baş verir. Fransada doğulsaq belə, biz fransız hesab edilmirik və onlar yalnız dərimizin rənginə baxırlar. Hakimiyyət, polis heç bir səbəb olmadan kimsəni öldürə bilməz. Buna son qoyulmalıdır”. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Haqları Bürosu da bəyanat yayaraq bildirib ki, baş verənlər Fransa hüquq-mühafizə orqanlarında irqçilik və ayrıseçkiliyin dərin problemlərini ciddi şəkildə həll etməyin vaxtının çatdığını göstərir. Qurumun sözçüsü Ravina Şamdasani qeyd edib ki, qətllə bağlı artıq istintaq başlayıb: “Bu hadisə ölkənin hüquq-mühafizə orqanlarında dərin kök salmış irqçilik və ayrıseçkilik probleminin həlli barədə ciddi düşünülməsi üçün bir fürsətdir.
Biz dinc toplaşmaq hüququna hörmət etməyin zəruriliyini vurğulayırıq. Biz Fransa hakimiyyətini polisin nümayişlərdə zorakılıqla mübarizə aparmaq üçün güc tətbiqinin qanunilik, mütənasiblik, ayrıseçkiliyə yol verməmək və hesabatlılıq prinsiplərinə uyğun olmasını təmin etməyə çağırırıq. Qeyri-mütənasib güc tətbiqi halları dərhal araşdırılmalıdır”. Amma bu çağırışa əməl etmək əvəzinə, Fransa polisi etirazçılara divan tutmaqda davam edir. Fransa Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, indiyədək aksiyalarda iştirak edən 3 625 nəfər saxlanılıb. Onlardan 1 124-ü azyaşlıdır. Bugünə kimi 380 nəfər azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum edilib və bu, yekun rəqəm deyil. Polis zorakılığına etirazçılar müxtəlif formada cavab verir. Belə ki, Fransada etiraz aksiyasının iştirakçıları iyunun 27-dən bəri mindən çox mağazanı və 200 ticarət mərkəzini yandırıb və qarət edib. Bu rəqəmləri ölkənin iqtisadiyyat, maliyyə, sənaye və rəqəmsal suverenlik naziri Brüno Le Mer BFMTV telekanalının efirində səsləndirib. Onun sözlərinə görə, iğtişaşlar zamanı 250 bank ofisi, 450 tütün dükanı, 200 ticarət mərkəzi və mindən çox mağaza hücuma məruz qalıb. Nazir zərər çəkən sahibkarların bir müddət vergi və sosial ödəmələrdən azad ediləcəyini deyib. Bundan başqa, hakimiyyət orqanları iğtişaşların ziyan vurduğu biznesə sığorta kompaniyaları ilə bağlı məsələlərin həllində kömək göstərəcək. Fransa prezidenti Emmanuel Makron isə bunlar fonunda sosial şəbəkələri hədəfə alıb: “Son günlərin hadisələrində internet platformaları və sosial şəbəkələr mühüm rol oynayır. “Snapchat”, “TikTok” və bir sıra digər platformalarda həm zorakı xarakterli toplantıların təşkil edildiyini, həm də zorakılığın bir növ təqlid edildiyini gördük. Bu, yeniyetmələr arasında bir növ reallıqdan uzaqlaşmağa səbəb olur. Bizdə bəzən belə bir təəssürat yaranır ki, bəziləri onları məst edən video oyunlardakı küçələrdə yaşayır”. Makron Yelisey sarayında iğtişaşlardan zərər çəkmiş kommunaların merləri ilə keçirdiyi görüşdə gələcəkdə böhranlı vəziyyətlərdə ölkədə sosial şəbəkələrin bağlanacağını istisna etmədiyini bildirib: “Biz gənclərin auditoriyasının sosial şəbəkələrdən istifadəsini təhlil edib, tətbiq edilməli olan qadağalar barədə düşünməliyik. Böhranlar baş verəndə onları tənzimləməyi və ya söndürməyi bacarmalısan”. O vurğulayıb ki, bu məsələ ilə bağlı ayıq müzakirə lazımdır: “Sosial media qanunsuz toplantılar və ya sui-qəsd cəhdləri üçün istifadə edildikdə, müzakirə ediləcək çox şey var”. Beləliklə, Fransa antidemokratik addım ataraq, sosial şəbəkələri bağlamağı düşünür. Yelisey sarayında hesab edirlər ki, təhlükəsizlik qurumlarının etirazçılara qarşı zorakılığa əl atması, onları gözyaşardıcı qazlara qərq etməsi və digər üsullarla susdurmağa çalışması onları gec-tez aksiyalardan çəkindirəcək. Lakin bütün bunlar əhalini mövqeyindən döndərmir, əksinə, Makron hakimiyyətinə etiraz edənlərin sayı getdikcə artır. Ölkədə aparılan rəy sorğularının nəticələri göstərir ki, vətəndaşlar Makron hakimiyyətindən, belə demək olarsa, canlarını qurtarmaq istəyirlər. Fransa küçələrində yaşanan xaos da bundan xəbər verir. Bu ölkədə baş verənlər belə bir fikir yürütməyə əsas verir ki, hadisələr sonda Makronun hakimiyyətdən vaxtından əvvəl getməsinə gətirib çıxara bilər.
Hazırda Fransa hökuməti çətin bir sualla üzləşib: Hakimiyyəti ictimai nəqliyyatı dayandırmağa və ya gecə saatlarında komendant saatı tətbiq etməyə məcbur edən zorakılığı necə dayandırmaq olar? Yalnız təhlükəsizliyin təmin edilməsinə yönəlmiş yanaşma, hər şeydən əvvəl, cəmiyyətdə son illərdə yığılmış, iqtisadi böhranla müşahidə olunan narazılıq fonunda işə zəif köməkdir. Siyasi yol da asan deyil: Makron təkcə sələflərinin səhvlərini təkrarlamaqda ittiham olunmur. O, əhalinin kütləvi etirazlarına baxmayaraq, məsələn, pensiya islahatını həyata keçirərək, son dərəcə qeyri-populyar fiqur olub. Kopenhagendə nəşr olunan “Berlingske” qəzeti yazır ki, cəmiyyətdə açılan uçurum çoxlarının inanmaq istədiyindən daha geniş və dərindir: “Fransa əhalisinin müəyyən hissəsi başqalarının arzuladığı Respublikanın bir hissəsi olmaqdan imtina edir. Fransadakı ifrat sol siyasətçilərin etdikləri kimi, zorakılığı yoxsulluğa və ya struktur irqçiliyinə aid etmək olmaz. Həmçinin prezident Emmanuel Makron kimi baş verənlərə görə sosial şəbəkələri və ya video oyunları günahlandırmağın mənası yoxdur. Fransızlar onilliklər boyu davam edən bölücülük və paralel cəmiyyətlərin meydana gəlməsini necə aradan qaldıracaqlarını düşünməlidirlər. İmmiqrasiya ilə əlaqədar olaraq, Fransa müstəmləkə zehniyyətini saxlayır: Afrika əsilli mühacirlərdən Fransa bayrağına milli sədaqət tələb olunur. Lakin Britaniya modeli, özünün kosmopolit yanaşması ilə, görünür, immiqrantları cəmiyyətə və hətta dövlət strukturlarına inteqrasiya etmək üçün daha yaxşı iş görüb (böyük Britaniya parlamentində miqrant ailələrindən olan siyasətçilərin yetişə biləcəyi postlara baxın). ... Nəticə belədir: vətəndaşlarla siyasətçilər arasında uçurum müəyyən qrupların və ya elitaların xeyrinə dərinləşməməli, ümumi mənafeyimiz naminə azaldılmalıdır. Yunanıstanla bağlı da bunu nəzərə almalıyıq”. Bu gün Fransanın böyük şəhərlərinin ətraflarında vəziyyət əsl səfaləti xatırladır. Şəhərətrafı küçələrdə zorakılıq inteqrasiya siyasətinin iflasa uğradığını, həmçinin sistemli irqçiliyin Fransa polisinin sıralarında kök saldığını göstərir. Heç bir Fransa hökuməti bu problemi həll etmək üçün zəhmət çəkməyib. Nəticə də indiki hadisələrə gətirib çxarıb.
Nahid SALAYEV
