Karnegi Fondunun tədqiqatçısı Tomas de Vaal erməni mediasına açıqlamasında Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişindən danışarkən deyib ki, sülh yox, çərçivə sazişi olacaq:
“Qarabağ isə bitdi. Bu, iki liderin ümumi prinsiplər əsasında imzalaya biləcəyi qısa sənəddir, Qarabağ ermənilərinin gələcəyi məsələsi burada yer almayacaq”.
De Vaal bildirib ki, bu sənəddə Naxçıvana yol da əksini tapmayacaq:
“Söhbət texniki sənəddən gedir, ciddi sülhdən yox”.
Sülh müqaviləsinin beynəlxalq təminatlarına gəlincə, onun fikrincə, NATO və ya BMT-dən sülhməramlıların yerləşdirilməsinə ümid etmək olmaz:
“Bakı Qarabağda hansısa yeni beynəlxalq mövcudluq ideyasını qəti şəkildə rədd edir. Rusiya missiyası, yəqin ki, 2025-ci ildə başa çatacaq. Lakin BMT-nin bu missiyanı təsdiq edən qətnaməsi yoxdur. Ümumi problem beynəlxalq çoxtərəfli təşkilatların nüfuzunun düşməsi və Qafqazda regional güclərin, yəni Rusiya, Türkiyə, qismən İran, qismən də Avropa Birliyinin güclənməsidir. Mən BMT-nin qətnaməsi kimi çoxtərəfli yanaşma görmək istərdim. Bu, daha ciddi olardı”.
Tərəflər arasında sülh yox, çərçivə sazişinin imzalanacağı nə qədər real görünür?
Siyasi şərhçi Turab Rzayev “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, mümkün deyil sülh sazişinə gedən yolda belə bir çərçivə sazişi imzalansın: “Çünki sülh prosesi tamamilə detallı, incələnmiş şəkildə hazırlanmalıdır. Ona görə də, ola bilsin ki, aralıq versiya kimi qısa formatlı nəsə imzalana bilər. Ancaq burda maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, çərçivə sazişinin imzalanması nəyə xidmət edəcək? Əgər bu Azərbaycanı narahat edən məsələlərlə bağlı Ermənistanın mövqeyini ortaya qoyacaqsa, yaxud tam tərsi olacaqsa, bu sənədin bir əhəmiyyəti var. Azərbaycanı narahat edən iki əsas məsələ var. Birincisi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması. İkincisi, Qarabağ üzərində Azərbaycanın süverenliyinin tanınması. Bunlar Ermənistan tərəfindən həyata keçirələcəksə, Azərbaycan da Ermənistanın ərazi bütövlüyünü tanıyacaqsa, belə bir sazişin olması mümkündür. Hətta Azərbaycan Prezidenti bununla bağlı əvvəl də demişdi ki, belə bir böyük sənədə ehtiyac yoxdur. Sülh sazişi imzalansın, bitsin bu məsələ. Bilək ki, artıq müharibə şəraitində yox, sülh şəraitindəyik. İkinci Qarabağ müharibəsi də bitib. Yenə də biz Ermənistanla nə müharibə, nə sülh şəraitindəyik. Faktiki olaraq sülh sazişi yoxdur və təxribatlar, atışmalar davam edir. Bu anlamda belə bir çərçivə sazişi imzalana bilər. Yoxsa əgər ortada real bir nəticə yoxdursa, bu sülh sazişi Qərbin, Vaşinqtonun, Brüsselin, ola bilsin ki, dördlü formada - Azərbaycan, Ermənistan, Fransa və Almaniya rəhbərlərinin görüşündə ortaya qoyulacaqsa və burda sadəcə tərəflərin ümumi iddiaları yer alacaqsa, o zaman bu sənəd Soçi və Moskva açıqlamalarından çox fərqlənməyəcək. Faktiki olaraq, Brüssel və Vaşinqton görüşlərində iştirak edənlərin hansısa bir nəticə ortaya qoymaq kimi fikri olmadığının sübutu sayılacaq. Daha çox göstəriş xarakteri daşıyacaq. Açıqlama verilir ki, burda Qarabağ ermənilərinin gələcəyi məsələsi yer almayacaq. Yaxud, Naxçıvana keçəcək Zəngəzur dəhlizindən söhbət açılmayacaq. Əlbəttə ki, bu Azərbaycan tərəfindən qəbul edilə bilər. Çünki, əgər bu formatda qoyulsa ki, "Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyır və Qarabağa hər hansı bir iddiası yoxdur ", o zaman normal qəbul edilə bilər. Qarabağla bağlı məsələ Azərbaycanın daxili məsələsi kimi gələcəyə buraxılsa, Ermənistan buna qarışmasa, təbii ki, Azərbaycan bu sazişlə razılaşacaq. Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı məsələyə gəldikdə isə, müəyyən müddətə qədər uzadıla bilər. Bunun qarşılığında Azərbaycan Laçın dəhlizi ilə bağlı məsələləri gələcəkdə Zəngəzur dəhlizi ilə paralel ortaya qoyaraq, bir nəticə əldə etməyə çalışa bilər. Ancaq bu sənəddə konkret olaraq Zəngəzur dəhlizindən imtina edildiyi və Laçın dəhlizinin açıq olması ilə bağlı müddəa olarsa, bu bizim üçün qəbuledilməz olaraq qalar. Ermənistan Qarabağ ermənilərinin taleyi ilə bağlı məsələyə gələcəkdə də müdaxilə etmə imkanı qazanacaqsa, o zaman çərçivə sənədinin imzalanması bizim üçün indidən əhəmiyyətsiz sayılır. Azərbaycanın manevr imkanlarını dağıda biləcək bir sənədlə Azərbaycan tərəfi heç vaxt razı ola bilməz. Bizə daha çox Ermənistanın Azərbaycanın qırmızı xətlərini tanıması önəmlidir. Bunlar nədir? 1. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü. 2.Qarabağ üzərində Azərbaycanın süverenliyi. Əgər bunlar yoxdursa, Azərbaycanın belə bir texniki sülhlə razılaşması heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. Qısa sülh sazişi adı altında Zəngəzur dəhlizi məsələsi, Qarabağ məsələsi Azərbaycan-Ermənistan gündəmindən çıxarılıb, gələcəyə daşınarsa, Ermənistan yenə müdaxilə imkanı qazanarsa, biz niyə buna razı olmalıyıq? Bizə hazırda ən vacib olan məsələ odur ki, Ermənistanın Azərbaycan üzərində ərazi iddiası olmasın. Ona görə də, əsas məsələ qısa sülh sazişinin olması yox, həmin sazişdə hansı şərtlərin qoyulmasıdır. Əvvəl qeyd etdiyimiz iki şərtdən əlavə, Qazaxın 8 kəndinin qaytarılması, delimitasiya - demarkasiya və fərqli nüansları da daxil etməklə, çərçivə sənədinin imzalanması məsələsini nəzərdə saxlaya bilərik”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
