Azərbaycanın strateji müttəfiqi olan Türkiyə Rusiya və Qərb dünyasının bu gün xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Belə görünür ki, istər Rusiya, istərsə də Qərb dünyası Türkiyəni öz yanında görmək istəyir. Bu məsələ Rusiya və Türkiyə arasında yeni hərbi müqavilənin imzalanmasına dair yayılan məlumatlardan sonra daha da aktuallaşıb.
Rusiya tərəfinin rəsmi məlumatına görə, Moskva və Ankara arasında Rusiya istehsalı hava hücumundan müdafiə raket sistemi S-400-ün ikinci dəstinin Ankaraya göndərilməsinə dair müqavilə imzalanıb. Rusiyanın Hərbi-Texniki Əməkdaşlıq üzrə Federal Xidmətinin rəhbəri Dmitri Şuqayev bu xüsusda bildirib: “Türkiyə Rusiya Federasiyası ilə S-400-lərin yeni partiyasının tədarükü haqqında müqavilə imzalayıb". Müqavilə sistemin ayrı-ayrı komponentlərinin istehsalının lokallaşdırılmasını nəzərdə tutur. Yəni həmin hissələr Türkiyədə istehsal ediləcək. Şuqayev müqavilənin nə vaxt imzalandığını açıqlamayıb. Rusiyanın sənaye və ticarət naziri Denis Manturov isə qeyd edib ki, yeni S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərinin Türkiyəyə çatdırılması ilə bağlı razılıq əldə edilib. Nazir vurğulayıb ki, Türkiyə ilə, hərbi-texniki əməkdaşlıq da daxil olmaqla, bir çox sahələrdə olan ikitərəfli əməkdaşlıq fəal şəkildə inkişaf edir. Məsələ ilə bağlı “Reuters” agentliyinin xəbərində xatırladılır ki, Türkiyə 2020-ci ildə S-400 raket sisteminin birinci dəstini alanda ABŞ-ı və bir sıra NATO müttəfiqlərini hiddətləndirmişdi. Bunun ardınca Birləşmiş Ştatlar Ankaraya sanksiyalar tətbiqini elan etmişdi. Adının açıqlanmasını istəməyən Türkiyə müdafiə rəsmilərindən biri agentliyə deyib ki, əslində, Ankara və Moskva arasında bu sahədə heç bir yeni müqavilə yoxdur: “Rusiyadan S-400-ün alınması barədə ilkin razılaşmada artıq söhbət iki dəstin alınmasından gedirdi. İkinci dəstin alınması birinci dəstə aid müqavilədə nəzərdə tutulmuşdu. Hazırda ikinci dəstin çatdırılmasına dair texniki danışıqlar davam etdirilir. Bura Türkiyənin bu sistemlərdəki mühəndislik payı, hansı komponentlərin Türkiyədə istehsal olunacağı da daxildir. Odur ki, bu məsələdə konkret təzə xəbərlik heç nə baş verməyib. Proses davam edir və heç bir yeni razılaşmalar yoxdur”.
“Reuters” yazır ki, Rusiya və Türkiyə arasında hər hansı yeni müdafiə müqaviləsi Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinə görə onu təcrid etməyə və NATO-nun birliyini qoruyub saxlamağa çalışan Vaşinqtonun ciddi narahatlığına səbəb ola bilər. Xatırladaq ki, Türkiyə və Rusiya arasında S-400 yer-göy raketləri sisteminin alqı-satqısına dair, deyilənə görə, 2.5 milyard dollarlıq ilk müqavilə 2017-ci ildə imzalanıb. S-400 sisteminin birinci dəsti Türkiyəyə 2019-cu ildə çatdırılıb. Buna cavab olaraq Birləşmiş Ştatlar 2020-ci ilin dekabrında Türkiyənin müdafiə sənayesi üzərinə sanksiyalar qoyub və Ankara F-35 təkmil qırıcı proqramından xaric edilib. Bu proqramda Türkiyə həm alıcı, həm də istehsalçı qismində iştirak edirdi. Ankara ona qarşı sanksiyaları ədalətsiz adlandırır. Indilikdə də Türkiyə Rusiyaya qarşı Qərb sanksiyalarına qoşulmasa da, Moskva Ukraynada müharibəyə başlayandan iki vuruşan tərəf arasında vasitəçilik etməyə çalışır. Belə vasitəçiliklərdən biri Ukrayna taxılının Qara dənizlə daşınmasının bərpasına dair razılaşma ilə nəticələnib. Bu şəraitdə Türkiyənin Rusiya ilə mümkün yaxınlaşması ABŞ-ı ciddi şəkildə narahat edir. Elə bu fonda Pentaqon bəyan edir ki, Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə NATO arasında qarşılıqlı fəaliyyətin təmin edilməsi ABŞ üçün prioritet olaraq qalır. Qurum Türkiyə nümayəndə heyətinin Ankaraya F-16 qırıcılarının tədarükü ilə bağlı Vaşinqtonda apardığı danışıqlara dair məlumatı şərh edərkən bildirib: “Bizim siyasətimiz ondan ibarətdir ki, Konqresə rəsmi məlumat verilməyənə qədər iddia edilən hərbi transferləri açıq şəkildə şərh və ya təsdiq etmirik. ABŞ NATO müttəfiqi Türkiyə ilə tərəfdaşlığını yüksək qiymətləndirir. ABŞ və Türkiyənin müdafiə sahəsində uzun müddətli və dərin ikitərəfli əlaqələri var. Türkiyə və NATO arasında qarşılıqlı fəaliyyətin qorunması Vaşinqton üçün prioritet olaraq qalır”. Pentaqon Türkiyə hökumətinin ABŞ-la hərbi-texniki əməkdaşlıq sahəsində gələcək niyyətlərini birbaşa Ankaradan aydınlaşdırmağı təklif edib. Xatırladaq ki, daha əvvəl Türkiyə Müdafiə Nazirliyi F-16 qırıcılarının modernləşdirilməsi və alınması məsələsini müzakirə etmək üçün nümayəndə heyətinin ABŞ-a səfər etdiyini açıqlayıb. Amma məsələ burasındadır ki, Konqres ABŞ və Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlığın inkişafını əngəlləyir. Bu da Türkiyənin Rusiya ilə hərbi və digər müstəvilərdə daha sıx əməkdaşlığını şərtləndirir. Məsələ ilə bağlı “Financial Times” qəzeti yazır ki, Rusiya ilə Türkiyə arasında qarşılıqlı ticarətin artmasından narahat olan bəzi Avropa İttifaqı ölkələri Ankaradan Moskva ilə münasibətləri ilə bağlı izahat tələb edir. Nəşr bildirir ki, adının çəkilməsini istəməyən Avropa İttifaqı rəsmisinin sözlərinə görə, Rusiya ilə Türkiyə arasında ticarət dövriyyəsinin artması Brüsseldə yaxşı qarşılanmayıb. Türkiyə tərəfinin statistik məlumatlarına əsasən, bu ilin may-iyul ayları arasında Türkiyənin Rusiyaya ixracı 2,04 milyard dollar təşkil edib. Bu da 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 642 milyon dollar çoxdur. İyul ayında isə Rusiyanın ixrac həcmi əvvəlki ilə nisbətən 75% artaraq 730 milyon dollara çatıb. Başqa bir Avropa İttifaqı rəsmisi isə proseslərə münasibət bildirərkən qurumda hər kəsin bu və ya digər səbəbdən Türkiyəyə ehtiyacı olduğunu vurğulayıb: “Avropa İttifaqı Ərdoğanın istedadını diqqətdə saxlamalıdır. Biz ona ancaq qaydalara əməl etməli olduğunu deyə bilərik”.
Nahid SALAYEV
