Çinin sərt etirazına və xəbərdarlığına baxmayaraq, ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasının spikeri Nensi Pelosi Tayvan adasına səfər edib. Nensi Pelosinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyətini Tayvana ABŞ hərbi hava qüvvələrinə məxsus “Boeing C-40C” təyyarəsi gətirib. Bu, ABŞ Nümayəndələr Palatasının spikeri vəzifəsini tutan şəxsin son 25 ildə Tayvana ilk səfəridir.
Qeyd edək ki, bundan əbvvəl rəsmi Pekin Birləşmiş Ştatların Nümayəndələr Palatasının sədri Nensi Pelosinin özünü müstəqil dövlət kimi qələmə verən Tayvan adasına səfərinə bir neçə dəfə sərt etirazını bildirib. Ötən müddətdə Çin Xarici İşlər və Milli Müdafiə nazirliklərinin rəsmiləri Nensi Pelosinin Tayvana səfərinə Çin ordusunun lazımi cavab verəcəyini bəyan ediblər. İyulun 28-də Çin Xalq Respublikasının sədri Si Cinpin ABŞ prezidenti Cozef Bayden ilə virtual görüşdə Tayvan mövzusunda toxunaraq, od ilə oynayanın sonda özünü yandıracağını deyib. Bunun ardınca Si Cinpin Nensi Pelosinin Tayvana səfərini şəxsən şərh edib: “Pelosinin Tayvana səfəri imperialistlərin qeyri-sivil kampaniyasının növbəti nümayişidir. Biz Amerika irticaçılarının bircə təxribatını belə qaçırmamaq üçün dünyaya geniş gözlə baxmağa davam edirik”. Ekspertlər Nensi Pelosinin Tayvana səfərinin və Çinin hərbi reaksiyası da daxil olmaqla sərt etirazının yeni münaqişəyə səbəb olacağını da istisna etmirlər. Artıq diplomatik müstəvidə bu etiraz özünü qabarıq büruzə verir. Çinin xarici işlər naziri Van İn bildirir ki, ABŞ Tayvan boğazında sülh və sabitliyin əsas məhvedicisidir: “Nensi Pelosinin Çinin ciddi etirazlarına baxmayaraq Tayvana səfəri “Vahid Çin” prinsipini kobud şəkildə pozur, Çinin suverenliyinə qərəzli qəsd edir, açıq-aşkar siyasi təxribata yönəlir. Səfər Çin xalqı arasında ciddi hiddətə və beynəlxalq ictimaiyyətin böyük etirazına səbəb olub. Bu səfər ABŞ siyasətçilərinin Çin-ABŞ münasibətlərində baş bəlası olduğunu və Birləşmiş Ştatların Tayvan boğazında və regionda sülhün, sabitliyin ən böyük dağıdıcısına çevrildiyini bir daha göstərir. Vaşinqton Çinin birləşməsinin qarşısını almağı xəyal etməməlidir. Tayvan Çinin bir hissəsidir və Çinin birləşməsi tarixi zərurətdir. Biz “Tayvanın müstəqilliyi”nə can atan qüvvələrə və xarici müdaxiləyə imkan verməyəcəyik. Tayvan məsələsi Çinin daxili işidir”. Çinli nazir ABŞ-ın Tayvan məsələsindəki yanaşmasının qarşıdurmaya yönəldiyini, Asiya-Sakit okean hövzəsi xalqlarının ümidlərinin ziddinə olduğunu bildirib. O, Vaşinqtonun “Tayvan kartı”nı oynamaqdan və BMT Nizamnaməsinin prinsiplərini pozmaqdan əl çəkməli olduğunu deyib. Van İn Vaşinqtonun gərginliyin yüksəldilməsində Çini günahlandırmasını əsassız hesab edərək, faktların Birləşmiş Ştatların Tayvan məsələsi ilə Çinə qarşı təxribat etdiyini, Çinin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü kobud surətdə pozduğunu göstərdiyini bildirib.
Xatırladaq ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Çində Mao Tze Dunun rəhbərlik etdiyi kommunistlər Çan Kayşinin liderliyindəki Koumintan qüvvələrinə qalib gələrək Çin Xalq Respublikasının yaradıldığını elan ediblər. “Vahid Çin” prinsipinə əsaslanan Çin Xalq Respublikası Tayvandakı qondarma “Çin Respublikası”nın mövcudluğunu qəbul etmir və adanın Çin Xalq Respublikasının tərkib hissəsi olduğunu bildirir. İndi Çinin Pelosinin səfərinə sərt etirazları fonunda ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken bunun Pelosinin şəxsi qərarı olduğunu bildirib, Pekini bu səfərlə əlaqədar böhran yaratmaqda günahlandırıb. Entoni Blinkenin bu mövqeyinin hegemonluq mentalitetinə əsaslandığını vurğulayan Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmisi Hua Çunyin qeyd edir ki, Tayvan boğazında gərginliyi yüksəldən addımlar atan ABŞ bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürməlidir: “Birləşmiş Ştatlar Çinin suverenliyini və təhlükəsizlik maraqlarını pozan addımlarına görə məsuliyyət daşımalı və cavab verməlidir”. O, Pekin ilə Vaşinqton arasında diplomatik münasibətlərin qurulması haqqında 1979-cu ildə imzalanmış birgə bəyannamədə ABŞ-ın Çin Xalq Respublikasını Çin ərazisində qanuni hakimiyyət kimi tanıdığını, bu konteksdə Birləşmiş Ştatlar xalqının Tayvan xalqı ilə yalnız mədəni, ticari və digər qeyri-rəsmi münasibətlər saxlamaq hüququ olduğunu vurğulayaraq bildirib ki, Birləşmiş Ştatlarda ən yüksək 3-cü vəzifəli şəxs olan Nümayəndələr Palatasının sədri ABŞ silahlı qüvvələrinə məxsus təyyarə ilə Tayvana gəlirsə, bu, heç bir halda qeyri-rəsmi səfər deyil. Çinin ABŞ-dakı səfiri Tsin Qanq da rəsmi Pekinin Pelosinin səfərindən qəzəbləndiyini bildirib: “Biz cavab vermək və suverenliyimizi və ərazi bütövlüyümüzü qorumaq üçün bütün mümkün tədbirləri görəcəyik və cavabımız çox möhkəm, ağır və sərt olacaq”. Diplomatik hədələrin ardınca, Pelosinin Tayvana səfəri fonunda Çin Xalq Azadlıq Ordusu bir sıra məqsədyönlü hərbi əməliyyatlara başlayıb. Çin ordusunun nümayəndəsi bu xüsusda “Jiefangjun Bao” nəşrinə açıqlamasında bildirib: “Çin ordusu yüksək hazırlıq vəziyyətindədir və milli suverenliyi və ərazi bütövlüyünü qətiyyətlə müdafiə etmək, kənar qüvvələrin müdaxiləsinə, separatçıların "Tayvanın müstəqilliyini" elan etmək planına qəti şəkildə qarşı çıxmaq üçün bir sıra məqsədyönlü hərbi əməliyyatlara başlayıb”. Nəşr yazır ki, Çinin hər hansı əks tədbir görməsi qanuni, ağlabatan və zəruridir, bu, istənilən müstəqil və suveren ölkənin hüququdur: “Heç kim bizdən ölkəmizin suverenliyinə, təhlükəsizliyinə və inkişaf maraqlarına xələl gətirən acı meyvələri udmağımızı gözləməsin. Çin ərazisinin istənilən hissəsi Çinindir". Qeyd edək ki, Pekin Pelosinin Tayvana səfəri fonunda artıq ada yaxınlığında hərbi təlimlərə başlayıb. Təlimlərin Tayvanın şimalında, cənub-qərbində və cənub-şərqində dəniz və hava məkanında keçirilməsi, Tayvan boğazında uzunmənzilli canlı atışların və adanın şərqində adi raketlərin sınaq atışlarının keçirilməsi gözlənilir. Qeyd edilir ki, təlimə “Çenqdu J-20” stels qırıcıları cəlb olunub. “Global Times” nəşri isə yazır ki, Tayvan boğazında uzunmənzilli döyüş atışlarına Tayvandakı hədəfləri birbaşa materikdən vura bilən uzunmənzilli çoxsaylı reaktiv yaylım atəşi sistemləri daxil ola bilər. ABŞ Milli Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü Con Kirbi bəyan edib ki, Vaşinqton Tayvan ətrafında böhran yaratmaq və “qılınc çalmaq” niyyətində deyil, lakin Pekinin mümkün addımlarına cavab verməyə hazırdır: “ABŞ Nümayəndələr Palatasının spikeri Nensi Pelosinin Tayvana səfəri Vaşinqtonun Çinin ərazi bütövlüyünə sadiqliyinə zidd deyil. Vaşinqton spikerin səfərini izləyir və Pelosinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün lazımi tədbirlər görüb. Açıq deyim: spikerin səfəri bizim çoxillik Çin siyasətimizə tamamilə uyğundur. Biz açıq şəkildə bildirdik ki, vahid Çin siyasətimizdə heç bir dəyişiklik yoxdur”. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton Tayvanla bağlı vəziyyətdə status-kvonun birtərəfli dəyişməsinə qarşıdır.
Tahir TAĞIYEV
