Misir son 10 ildə ölkədən qanunsuz şəkildə çıxarılan 30 000-dək tarixi eksponatı geri qaytarmağa nail olub. Xarici medianın yaydığı məlumata görə, bunu “Al-Hayat” televiziyasına Turizm və Qədim Dövr nazirliyinin şöbə müdiri Şaban Abdel Qaudad bildirib. Qaudadın sözlərinə görə, nazirliyin əməkdaşları bütün yerli və xarici hərracları yaxından izləyirlər. Buna görə də 2011-ci ildən indiyədək 29 300 eksponatı vətənə qaytarmaq mümkün olub. Təkcə bu il Vaşinqtondakı Bibliya muzeyində qədim Misir mədəniyyətinə aid 5300-dək məmulat aşkar edilib.
Qeyd edilənə görə, Misir son illərdə antik əşya qaçaqmalçılığına görə cəzaları sərtləşdirib. Ölkədən kənara çıxarılan nümunələr, bir qayda olaraq, qara arxeologiya nəticəsində əldə edilən əsərlərdir.
Bundan əvvəl də Misir qaçaqmalçılıq və digər yollarla ölkədən çıxarılan eksponatların müəyyən qismini qaytarmışdı. Demək, dünyada oğurlanmış, müxtəlif yollarla ölkədən aparılmış, qarət edilmiş eksponatların, muzey əşyalarının geri qaytarılması ilə bağlı presedentlər var. Bu baxımdan, Azərbaycan da bu üsuldan, bu nümunədən istifadə edərək Ermənistan tərəfindən qarət edilən, yağmalanan muzey əşyalarımızı, eksponatlarımızı geri qaytarmağa nail ola bilər. Heç şübhəsiz, beynəlxalq təşkilatlar təzyiq göstərsə Ermənistan da Azərbaycan muzeylərinin eksponatlarıni qaytara bilər.
Ekspertlərin məsələyə yanaşması fərqlidir. Bir qisim ekspertlər deyir ki, Azərbaycan beynəlxalq təşkilatların köməyilə bu eksponatları geri qaytara bilər. Sadəcə, beynəlxalq məhkəmələr bununla bağlı müvafiq qərar qəbul etməli və Ermənistandan məhkəmə qərarlarının icrası tələb olunmalıdır. Ekspertlərin sözlərinə görə, Ermənistan Qarabağ muzeylərindən, qalereyalarından, sakinlərin evlərindən qarət etdiyi eksponatların, şəxsi xatirə əşyalarının, muzey materiallarının əksəriyyətini xarici ölkələrin qara bazarlarında satıb, bəziləri isə şəxsi kolleksiyalarda və muzeylərdədir. Təbii ki, bu eksponatların xeyli hissəsi Ermənistanda və hazırda Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olan Xankəndi “Şəhər Tarix Diyarşünaslıq Muzeyində” saxlanılır. Ekspertlər hesab edir ki, Misirin və başqa ölkələrin yaratdığı presedentdən istifadə edərək biz o nümunələri geri qaytara bilərik, təki bu işdə beynəlxalq təşkilatlar da aktiv olsun. Bəzi ekspertlər deyir ki, bu gün Azərbaycanın aidiyyəti qurumları müxtəlif ölkə muzeylərinə, hərrac təşkilatlarına sorğular göndərməlidir, o cümlədən də diasporumuz, səfirlik və diplomatik nümayəndələliklərimiz xarici ölkələrdə keçirilən hərracları izləməlidir, olduqları ölkələrin muzeylərində araşdırmalar aparmalıdır. Vaxtilə işğalda olan ərazilərimizdəki muzeylərimizin eksponatlarının 28-30 il boyunca qarət edildiyini və bu illər ərazində qanunsuz mənimsəmə, alqı-satqı obyektinə çevirildiyini deyən ekspertlər hesab edir ki, bütün sənədləri, faktları toplayıb hərəkətə keçmək lazımdır.
“Bax, buna görə hər kəsin edə bildiyini biz edə bilmirik”
AMEA-nın A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun əməkdaşı Faiq İsmayılov isə bildirdi ki, Misir nümunəsi eksponatlarımızı qaytarmaq yönündə bizim üçün də imkanlar açır, amma bizim bu imkanlardan istifadə etməyimizin qarşısında ciddi əngəllər var: “ Bəli, bu nümunələr imkan verir ki, onlardan istifadə edərək biz də Ermənistan tərəfindən mənimsənilən, qarət edilən, oğurlanan eksponatlarımızı, muzey əşyalarımızı və sairi geri qaytaraq. Amma bizim hazırda onları qaytarmaq imkanlarımızın qarşısında əngəllər var. Bilirsinizmi, bəla burasındadır ki, ərazilərimizin Ermənistanın işğalına məruz qaldığı dövrə, yəni 1992-ci ilə qədər muzeylərimizdə olan eksponatların sənədləri əlimizdə deyil. İndiki işğaldan azad olunmuş ərazilərimizdəki tarix-diyarşunaslıq və xatirə muzeylərində olan eksponatların qeydiyyat kitabları, fondlar, fond haqqında məlumatları təsdiq edən hüquqi sənədlər, reyestrlər, muzey eksponatlarının çeşidinin müəyyənlədirilməsi barədə lazım olan heç bir sənəd əlimizdə yoxdur. Hansısa bir məqamda həmin sənədlər məhv edilib. İşğal dövründə və ya başqa şəraitdə oğurlanan muzey eksponatlarının geri qaytarılması təcrübəsi dünyada var, lakin bu iddia hüquqi sənədlərlə tənzimlənməlidir. Bizdə bu yoxdur. Mədəniyyət Nazirliyində illərlə kök salan qeyri-peşəkarlıq son 28 ildə bu sənədlərin əldə edilməsinə mane olub. Bax, buna görə hər kəsin edə bildiyini biz edə bilmirik”.
F.İsmayılov hesab edir ki, azad edilmiş ərazilərimizdəki muzeylərdəki eksponatlarla bağlı bütün sənədlər, sübutlar toplanmalıdır və ondan sonra biz Misir dövlətinin təcrübəsindən istifadə edib bu işləri görə bilərik. “Misir dövləti bu məsələni əlindəki sənədlə, faktlarla, inventar nömrələri ilə həyata keçirib. Tamamilə doğrudur ki, hər hansı iddianın arxasında hüquqi sənəd olmalıdır. Sübut olmasa iddialarımız mənasızdır, heç kim qəbul etməyəcək. İddianı sübut edə bilən hüquqi sənəd, qeydiyyat kitabları yoxsa, inventarlaşma nəyin üzərində aparıla bilər? Sanki bütün bu qeydiyyat kitabları qəsdən məhv edilib ki, sabah bizim əlimizdə heç bir tutarlı fakt olmasın. Fakt budur ki, Ermənistan bizim muzeylərimizi yağmalayıb, eksponatlarımızı, tarixi-mədəni irsimizi oğurlayıb, amma biz ortaya sənəd qoya bilmirik. Sabah bütün bu eksponatların sənədləri istəniləcək, o isə əlimizdə yoxdur, məhv edilib. Bu sənədləri kimin məhv etdiyi isə bilinmir, bu naməlum şəraitdə baş verib. Bizim qarşımıza çıxan əngəllər budur” - deyə F.İsmayılov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
