ABŞ-ın mərkəzi bank rolunu oynayan Federal Ehtiyatlar Sistemi (FES) sentyabr iclasının nəticələrinə əsasən baza faiz dərəcəsini illik yenidən 0-0,25% səviyyəsində saxlayıb. Qərar əksər analitiklərin də proqnozlarına uyğun olub.
Qeyd edək ki, Federal Ehtiyatlar Sistemi 2020-ci ilin mart ayında iki dəfə planlaşdırılmadan illik dərəcəni 0-0,25% səviyyəsinə endirdikdən sonra artıq 12-ci dəfədir ki, bu dərəcəni saxlayır. Bundan əvvəl belə bir nisbət 2008-ci ilin dekabrından 2015-ci ilin dekabrına qədər qeydə alınmışdı. Ekspertlər qeyd edir ki, Federal Ehtiyatlar Sistemi koronavirus pandemiyasının ağır iqtisadi təsirinə cavab olaraq faiz dərəcəsi ilə bağl belə siyasət yürüdür. Bu vəziyyət yenidən dünya bazarında dolların dəyər itirməsinə səbəb olub. Eyni zamanda, investorların dollara olan marağının da azalması müşahidə edilir. Azərbaycanda da analoji vəziyyət hökm sürür. Xüsusən də əhalinin dollara olan tələbi və banklarda bu valyuta ilə qoyduğu pulların miqdarı sürətlə aşağı düşür. Mərkəzi Bankın açıqladığı rəqəmlər də qeyd edilənləri təsdiq edir. Belə ki, 2021-ci ilin yanvar-avqust aylarında əhalinin bank əmanətləri, fərdi sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərin vəsaitləri də daxil olmaqla, 4,7% və ya 8 milyard 559,1 milyon manatadək artıb. Hesabat dövründə əhalinin xarici valyutada əmanətləri 7,8% - 3 milyard 828,1 milyon manatadək və ya bütün əmanətlərin 44,7%-i səviyyəsində azalıb. Halbuki, 2020-ci ilin yekunları üzrə xarici valyutada əmanətlərin xüsusi çəkisi 50,8% təşkil edib. Amma cari il ərzində bu rəqəm xeyli azalıb. Bunun əvəzində ötən 8 ay ərzində əhalinin milli valyutada əmanətlərinin həcmi 17,5% və ya 4 milyard 731 milyon manatadək artıb. Bu da bütün əmanətlərin 55,3%-i deməkdir. Bank əmanətləri ilə yanaşı, əhali əlində olan dolları da indi manata dəyişir. Son aylarda Azərbaycanda əhali tərəfindən dollar satışının alışı üstələməsi müşahidə edilir. Təkcə cari ilin avqustunda əhali tərəfindən banklara 124.02 milyon dollar satılıb. Bu da öncəki ayla müqayisədə 4.1% artım deməkdir. Əhali tərəfindən banklardan avqustda 95.34 milyon dolları alınıb. Bununla da əhali ilə banklar arasında alış-satışda 28.68 milyon dollar fərq ortaya çıxır. Ümumiyyətlə, artıq apreldən etibarən əhalinin əllərindəki nağd dolların banklara satışı alışı üstələməkdədir. Göründüyü kimi, son 5 ayda əhalinin “yastıq altında” qalan dolları da artıq bankların kassalarında dövriyyəyə girir. Bu prosesin davam etməsi gözlənilir.
Bunun səbəblərindən biri odur ki, Azərbaycanda dollarla bağlı vəziyyət sabitləşib. Ölkəyə dollar axını da 2015-ci ildəki və 2016-cı ilin əvvəlindəki kimi pis deyil. Yəni stabil və qənaətbəxş səviyyədədir. Söhbət makroiqtisadi sabitlikdən gedir. Belə ki, dövlət büdcəsində xaricə satdığımız neftin 1 barrelinin qiyməti 45 dollardan götürüldüyü halda, artıq o xeyli müddətdir ki, 70 dolardan yuxarı səviyyədədir. Bundan başqa, dünya bazarında qazın qiyməti də sürətlə artıb. Avropa bazarında qazın qiymətləri rekord həddədir. Sentyabrın 15-də keçirilən ticarət sessiyasında sövdələşmələr rekord səviyyəyə – 963,9 dollara çatıb. Hazırda qazın qiyməti 100 dollar aşağıdır. Amma bu yenə də yüksək qiymətdir və Azərbaycan kimi Avropaya qaz satan ölkələrə böyük miqdarda gəlir gətirir. İraqın neft naziri İhsan Abd al-Cabbar bildirir ki, Avropa bazarında təbii qaz çatışmazlığı istehlakçıları alternativ enerji daşıyıcılarına üz tutmağa məcbur etdiyi üçün neftə olan tələbatın artacağı ehtimalı var: "Qaz böhranının neftə olan tələbatı artıra biləcəyi təhlükəsi var". Bu da neft qiymətlərini artıracaq. Beləliklə, qaz və neft Azərbayacana bundan sonra da xeyli xarici valyuta, o cümlədən dollar axınını təmin edəcək ki, bu da manatı dollar qarşısında daha güclü mövqeyə çıxarır.
Bundan başqa, Azərbaycanda qeyri-neft sektoru üzrə həm məhsul istehsalının, həm də ixrac həcminin sürətli artımı qeydə alınmaqdadır. Cari ilin 8 ayında qeyri-neft sektoru üzrə ixracın həcmi 1,58 milyard dollardan çox olub. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 37,1 faiz artım deməkdir. 2021-ci ilin sonunadək qeyri-neft ixracının 2 milyard dolları ötəcəyi proqnozlaşdırılır. Amma Azərbaycan üçün əsas hədəf tezliklə ixrac həcmini iki dəfə artırmaqdır. Bu məsələ Maliyyə Nazirliyinin 2022-2025-ci illər üçün makrofiskal çərçivə və 2022-ci il üçün icmal və dövlət büdcələrinin ilkin göstəricilərinə dair sənəddə də öz əksini tapıb. Burada qeyd edilir ki, 2022-ci il və ortamüddətli dövrdə məqsədyönlü tədbirlərin həyata keçirilməsi nəticəsində rəqabətqabiliyyətli ixracın artırılması, əlverişli biznes mühitinin inkişaf etdirilməsi və əlavə dəyərli məhsulların yaradılması ilə 2025-ci ilə qədər qeyri-neft ixracının iki dəfə artırılması hədəflənir. Deməli, qeyri-neft sektoru üzrə də Azərbaycana valyuta axını çoxalacaq. Nəticə etibarı ilə valyuta axını manatın daha güclü mövqeyə çıxmasını şərtləndirəcək. Elə bu səbəbdəndir ki, əhali indi əlində olan xarici valyutanı, o cümlədən dolları manatla əvəzləyir.
Ramil QULİYEV
