“Münaqişənin həlli Ermənistanla Azərbaycan arasındakı münasibətlərin normallaşması ilə regional əməkdaşlıq, inkişaf və rifah üçün yeni imkanlar açır. 10 noyabr 2020-ci il tarixli birgə bəyanat, xüsusilə bölgədə kommunikasiyaların açılmasını nəzərdə tutan 11 yanvar 2021-ci il tarixli üçtərəfli Azərbaycan-Rusiya-Ermənistan bəyanatı ilə tamamlandı". Belə bir açıqlama ilə Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov GUAM Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 37-ci iclasında çıxış edib.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya bölgədə nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması üçün konkret istiqamətlər üzərində işləməyə başlayıb: "Əlaqələrin yenidən canlandırılması Ermənistan və Azərbaycan üzərindən ticarət və nəqliyyatı əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirəcək və bu həm bu ölkələrə, həm də tərəfdaşlarımıza fayda verəcək. Bu, normallaşmanın əhəmiyyətli bir faktoru olacaq və bölgədə və ondan kənarda davamlı sülhün və sabitliyin təmin edilməsi üçün şəraitin yaradılmasında müsbət rol oynayacaq". Nazir qeyd edib ki, Azərbaycan konstruktiv olaraq prosesdə iştirak edir və məsələ ilə məşğul olmaqda davam edir: “Aydındır ki, kommunikasiyaların yenidən canlandırılması həm bu ölkələrin, həm də tərəfdaşlarımızın xeyrinə Ermənistan və Azərbaycan üzərindən ticarət və nəqliyyatı əhəmiyyətli dərəcədə artıracaqdır. Bu, normallaşmanın əhəmiyyətli bir faktoru olacaq və bölgədə və ondan kənarda davamlı sülhün və sabitliyin təmin edilməsi üçün şəraitin yaradılmasında müsbət rol oynayacaq". Bunlar fonunda Azərbaycan Ermənistana yekun sülh müqaviləsinin imzalanmasını təklif edir. Maraqlıdır ki, artıq bu xüsusda Ermənistandan da müsbət siqnallar daxil olur. Ermənistan parlamentinin vitse-spikeri Ruben Rubinyan ölkəsi ilə Azərbaycan arasındakı sülh prosesinin başlanmasından danışarkən bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirib: “İnanıram ki, əsəblərimizə hakim olmalıyıq, dövlət maraqlarımıza əsaslanan gündəmimizi irəli aparmalıyıq”. Bu kontekstdə o, kiçik müsbət addımlara belə əhəmiyyət verməyə çalışdıqlarını deyib. Rubinyan iki ölkə arasında sülhün bərqərar olması üçün müəyyən imkanların olduğunu istisna etməyib. Vitse-spiker bir neçə gün əvvəl iki Ermənistan vətəndaşının yolu azaraq Azərbaycan tərəfinə keçməsi haqda da danışıb: “Gün yarım sonra Azərbaycan onları geri qaytardı, üstəlik, öz ifadələrinə görə, Azərbaycanda olduqları müddətdə onlara pis münasibət göstərilməyib. Bu cür addımlar sülh gündəmində irəliləmək üçün imkanlar yaradır”. Qeyd edək ki, sentyabrın 19-da Gorus-Qafan yolu ilə hərəkət edərkən iki Ermənistan vətəndaşının magistral yoldan çıxaraq Azərbaycan tərəfinə keçməsi haqda məlumat yayılıb. Təxminən iki gün sonra həmin şəxslər Azərbaycan tərəfindən geri qaytarılıb.
Erməni siyasi şərhçi Razmik Akopcanyanın da məsələyə yanaşması olduqca maraqlıdır: “Ermənistanın və erməni xalqının bəlalarında türklər, yaxud ruslar günahkar deyil. Başımıza gələnlərin hamısında yeganə günahkar biz özümüzük. İndi boş-boş danışmağın heç bir mənası yoxdur. Düşmən axtarmaq da gərəksizdir. Artıq Ermənistan başa düşür ki, Azərbaycanı qəzəbləndirmək olmaz. Bu dəfə Bakı qəzəblənsə, Ermənistan xəritədən silinəcək. Bizə nə Qərb, nə Rusiya, nə də İran kömək edə biləcək”. Rusiyalı siyasi ekspert Sergey Markedonov isə qeyd edir ki, Qarabağın status məsələsi aradan qalxdığından, Azərbaycan və Ermənistanın sülh müqaviləsi imzalaması mümkündür: “Qarabağın statusu məsələsi danışıqlar prosesindən çıxarılıb və bu artıq Ermənistandan asılı deyil”. Ekspert Qarabağdakı 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycanın Ermənistan qarşısında böyük üstünlük əldə etdiyini bildirib: “Ermənistan 30 ildən sonra travma yaşayır. Qarabağ itirildi və Qarabağın statusu danışıqlar çərçivəsindən çıxarıldı. Bakı təkid edir ki, münaqişə bitib və başqa bir şeyə aydınlıq gətirməyə ehtiyac yoxdur. Üstəlik, Ermənistan üçün Azərbaycanla sərhədin demarkasiyası və delimitasiyası məsələsi bir-iki il əvvəlkindən xeyli az əlverişli şəraitdə gündəmə gəlib. Erməni cəmiyyəti Qarabağ və ətrafındakı bölgələri özündə birləşdirəcək “Böyük Ermənistan” (“Miatsum”) ideyasını yenidən nəzərdən keçirir. Yenə də otuz il əvvəl olduğu kimi, Ermənistanın haradan başlamalı və bitməli olduğu məsələsi gündəmdədir. Yenə də o vaxt olduğu kimi, çox şey İrəvandan deyil, həm də kənar oyunçuların mövqelərindən asılıdır”.
Beləliklə, Azərbaycan və Ermənistan, nəhayət, sülh müqaviləsi imzalayıb düşmənçilik münasibətinə son qoya bilər. Azərbaycan buna hazırdır. Ermənistandan da müsbət siqnallar daxil olur. Qlobal və Regional Təhlükəsizlik Problemləri Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Qabil Hüseynli hesab edir ki, hazırda prosesi tormozlayan tərəf kənar qüvvələr, o cümlədən Rusiyadır. Onun sözlərinə görə, bu gün sülhyaratma prosesinin ləngiməsinin əsas baiskarı Rusiyadır: “Düşünürəm ki, Rusiya proseslərə müdaxilə etməsə, Ermənistanı öz iradəsinə buraxsa, danışıqlar prosesi daha uğurlu olar, sülh müqaviləsi daha tez imzalanar, sərhədlərin delimitasiya və demarkasiya problemi həll olunar, ərazi bütövlüynün tanınması məsələsi həyata keçirilər. Bütövlükdə problemli məsələlərin bir qismini, bəlkə də hamısını Rusiyanın bölgəyə müdaxiləsi olmadan daha tez çözmək olar və ən qısa zamanda kompromisə gəlmək mümkündür. Rusiya bölgədə baş verən konfliktli situasiyanı qoruyub saxlamağa çalışır və bunda maraqlıdır”. Qabil Hüseynli vurğulayıb ki, Azərbaycan qalib gələn tərəfdir və qalib olan tərəf diktəedici mövqeyə malikdir: “Buna baxmayaraq, biz daha humanist mövqe sərgiləyirik. Bizim Ermənistan torpaqlarında gözümüz yoxdur. Onlara iddiamız da yoxdur. Baxmayaraq ki, həmin torpaqlar əzəli və əbədi Azərbaycan torpaqlarıdır - Qərbi Azərbaycandır. Biz onların ərazi bütövlüyünü tanıdığımız kimi, onlar da bizim ərazi bütövlüyümüzü tanımalıdır. Ermənistan tərəfi Qarabağın yuxarı hissəsində yaşayan erməni ekstremistlərə status tələb edir, amma bu tələb, demək olar ki, ləğv edilib. Cənab Prezidentin diliylə desək, status məsələsi cəhənnəmə göndərilib. Bu problemləri nizama salıb, konsensus əldə etmək olar”.
Nahid SALAYEV
