Son günlərdə Əfqanıstanda baş verənlər Mərkəzi Asiyanın türkdilli dövlətləri, xüsusən də Türkmənistan üçün ciddi təhdid yaradır. Hesab edilir ki, bu təhdidin miqyası böyüyərsə, digər türkdilli ölkələr də buna qarşı müvafiq addımlar ata bilər. Burada söhbət ilk olaraq Türkiyə və Azərbaycandan gedir.
Əslində, Türkiyə və Azərbaycan bundan sonra Əfqanıstanda baş verənlərə təsir etmək üçün müəyyən imkanlara sahibdir. Belə ki, Azərbaycan bundan sonra da Əfqanıstana tranzit yüklərin daşınmasında əsas rollardan birini oynayacaq. Türkiyə isə bu ölkədə beynəlxalq hava limanının təhlükəsizliyinin təmin edilməsində əsas cavadeh ölkədir. Məsələ ilə bağlı Türkiyənin Milli müdafiə naziri Hulusi Akar qeyd edir: “Əfqanıstan Asiyanın ürəyi və kritik əhəmiyyətə malik bir ölkədir. Burada beynəlxalq hava limanının təhlükəsizliyi və istismarı Əfqanıstan xalqının gələcəyi üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu mövzuda danışıqlar davam edir. Bunu digər ölkələrlə birlikdə necə edə biləcəyimiz üzərində işləyirik.
Hava limanı açıq olmalı və istismar edilməlidir. Bunun fərqindəyik. Hava limanı işləməsə, səfirliklər geri çəkiləcək. Belə bir vəziyyətdə Əfqanıstan təcrid olunmuş dövlətə çevriləcək və beynəlxalq münasibətlər baxımından ciddi problemlərlə qarşılaşacaq. Hava limanı fəaliyyət göstərməsə, təhsil, səhiyyə və ticarət üçün xaricə getməli olanlar nə edəcək? Bunlar əfqan qardaşlarımızın barışığı, rifahı və inkişafına mənfi təsir göstərəcək. Ölkəmizin və Əfqanıstanın maraqları üçün əlverişli nəticələr əldə etmək istəyirik. Məqsədimiz əfqan qardaşlarımızın təhlükəsizliyi, sülhü və rifahı üçün töhfəmizi davam etdirməkdir". İndi hesab edilir ki, Əfqanıstanda baş verənlər Mərkəzi Asiyanın türkdilli dövlətlərinə ciddi təhdid yaradarsa, Türkiyə və Azərbaycan buna qarşı müəyyən addımlar atacaq. Mərkəzi Asiyanın türkdilli dövlətlərinə müxtəlif formada dəstək veriləcək. Belə bir vaxtda Özbəkistan, Əfqanıstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Tacikistanın xarici işlər nazirləri onlayn formatda Əfqanıstanda yaranmış gərgin vəziyyəti müzakirə edib. Görüşdə Əfqanıstan böhranının sülh yolu ilə həlli, ölkədə siyasi proseslərin inkişafı, iqtisadiyyatın dirçəldilməsi, beynəlxalq terrorizmlə mübarizə məsələləri diqqət mərkəzində olub. Bunlar fonunda isə “Taliban” qruplaşması Əfqanıstan ərazisinin yarısına nəzarət etdiyini bildirib.“Taliban”ın Qətərdəki ofisinin nümayəndəsi Süheyl Şahinin sözlərinə görə, son həftə ərzində Əfqanıstanın 398 rayonundan 162-nə nəzarəti ələ keçiriblər. Qruplaşmadan bildirilib ki, ən çox Bədəxşan əyalətinin rayonlarına nəzarət edirlər. Məlumata görə, əyalətin 23 rayonu, o cümlədən Vakxan onların nəzarəti altındadır. Bu əyalət Tacikistanla sərhəddə yerləşir. İki ölkə arasında sərhədin uzunluğu 910 km-dir.
Qeyd edək ki, ABŞ və NATO qüvvələrinin Əfqanıstandan çıxarılmasının ardından ölkədəki “Taliban” yaraqlıları fəallaşıb. Onlar bir sıra əraziləri, o cümlədən də Tacikistanla sərhəd rayonlarını ələ keçiriblər. Sərhəd zastavalarında xidmət edən Əfqanıstan hökumət qüvvələrinin yüzlərlə hərbçisi isə ölüm təhlükəsi altında sərhədi keçərək Tacikistan ərazisinə daxil olub. “Taliban” hərəkatının hücumlarından qaçan yüzlərlə mülki əfqan da Tacikistana sığınıb. Əfqanıstandan Tacikistana pənah gətirən 1000-dən çox qaçqın təhlükəsiz yerlərə yerləşdirilib. Qaçqınlar əsasən qocalar, qadınlar və uşaqlardan ibarətdir. “Taliban” yaraqlıları Bədəxşan əyaləti ərazisinin bir çox hissəsini tutduğundan, qaçqın axınının olması gözlənilən idi. Bu fonda Tacikistan ölkənin Əfqanıstanla sərhədində yaranmış vəziyyətlə bağlı Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına (KTMT) müraciət edib. Məlumata əsasən, Tacikistanın təşkilat yanında daimi nümayəndəsi Həsən Sultonov respublikanın Əfqanıstandan gələn təhlükə ilə təkbaşına mübarizə apara bilməyəcəyini bəyan edib. O, KTMT ölkələrini sərhəd böhranının həlli üçün Tacikistana yardım etməyə çağırıb. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov bu xüsusda bildirib ki, KTMT Əfqanıstan sərhədindən Tacikistana hücum ediləcəyi təqdirdə bu hadisəni təcili olaraq müzakirə edəcək: “Tacikistana bir hücum olarsa, əlbəttə ki, bu dərhal KTMT-də nəzərdən keçiriləcək. Moskva və Düşənbə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsinə görə müttəfiqdir və Rusiya Federasiyasının Tacikistanda hərbi bazası var. Beləliklə, təbii ki, öhdəliklərimizi yerinə yetirəcəyik”. Tacikistanla yanaşı, “Taliban” yaraqlıları Türkmənistanla sərhəd istiqamətində də fəallaşıblar. Belə ki, “Taliban” yaraqlıları Türkmənistanla sərhəddə, Əfqanıstanın şimal-qərbində yerləşən Badqis vilayətinin mərkəzi sayılan Kalayi-Nau şəhərinə hücuma başlayıb. Taliblərin polis və kəşfiyyat idarələrinin qərargahlarını ələ keçirdiyi bildirilir. Yaranmış vəziyyətdən narahat olan Rusiya Tacikistanda hərbi təlimlərin keçirilməsinə qərar verib. Belə ki, ruslar hava hücumundan müdafiə ilə bağlı döyüş hazırlığının yoxlanılması üçün təlimlərə start verib. Tacikistanda yerləşən 201-ci Rusiya hərbi bazasının “S-300PS” zenit raket sistemləri bölməsinin heyəti həyəcan siqnalı ilə poliqona daşınıb. Təlimlərə 201-ci hərbi bazada xidmətdə olan hücum və nəqliyyat-döyüş helikopterləri də cəlb olunub.
Nahid SALAYEV
