Azərbaycanın Laçın rayonunda Qaragöl istiqamətində Ermənistanla sərhədlərini müəyyənləşdirmək istiqamətində atdığı addımlardan sonra rəsmi İrəvanla Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) arasında ciddi ziddiyyət yaranıb. Buna səbəb odur ki, KTMT Azərbaycanın beynəlxalq hüquq çərçivəsində hərəkət etdiyini bildirir. Halbuki, İrəvan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına müraciət edərək, guya sərhədlərinin pozulması səbəbindən qurumun Azərbaycana qarşı hərəkətə keçməsini tələb edirdi. Lakin Azərbaycanın öz sərhədləri daxilində hərəkət etməsini nəzərə alan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı Ermənistana rədd cavabı verdi.
Bunlar fonunda Azərbaycanın yenidən KTMT-də müşahidəçi statusu ala biləcəyi gündəmə gəlib. Elə bu da Ermənistanın qorxusunu və KTMT-dən narazılığını daha da artırıb. Məlumata görə, iyulun 1-də Düşənbədə KTMT üzvü olan ölkələrin Parlament Assambleyası Şurasının iclası olub və qərara alınıb ki, bloka tərəfdaş ölkələr institutu təsis edilsin. Rusiya Dövlət Dumasının mətbuat xidməti bildirir ki, təklifi iclasda Dövlət Dumasının spikeri Vyaçeslav Volodin irəli sürüb. O deyib ki, KTMT-yə tərəfdaş ölkələr onun strukturlarında həlledici səsə malik olmayacaq, amma sənədlərin hazırlanmasında və kollektiv qərarların işlənməsində iştirak edəcəklər. Bu da, Volodinə görə, bloka üzv ölkələrin prinsiplərini bölüşən ölkələrlə qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə imkan verəcək. Volodin onu da bildirib ki, KTMT ilə əməkdaşlığa bir sıra dövlətlər maraq göstərir. Dövlət Dumasının Avrasiya inteqrasiya məsələləri üzrə komitəsinin rəhbəri Leonid Kalaşnikov isə deyib ki, bu formata ən çox maraq göstərən ölkələr Azərbaycan və Pakistandır. Kalaşnikovun sözlərinə görə, bu haqda danışmaq qəbul edilməyib, amma bu ölkələr KTMT yanında müşahidəçi statusu almaq üçün çoxdan öz arzularını ifadə ediblər.
Qeyd edək ki, elə Ermənistanda böyük əksəriyyəti narahat edən məsələ də Azərbaycanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına qoşula biləcəyidir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu ilin may ayında Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Andrey Rudenko “İzvestiya” qəzetinə müsahibəsində bu xüsusda yenidən maraqlı məqamlara toxunub. Nazir müavini Azərbaycanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzv olması ehtimalına toxunarkən rəsmi Moskvanın bu üzvlüyə isti baxdığını, lakin müəyyən daxili prosedurların razılaşdırılmalı olduğunu əlavə edib: “Özbəkistan formal olaraq Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından çıxmayıb, sadəcə, üzvlüyünü dondurub. Ona görə də, qayıtmaq istəyi olsa, Özbəkistan bütün ölkələrdən daha asan şəkildə üzvlüyünü bərpa edə bilər. Digər ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana gəlincə, KTMT-nın qapısı hamı üçün açıq olmalıdır. Üzvlüyə mane ola biləcək yeganə məsələ, təşkilatın nizamnaməsinə əsasən, üzv ölkələr arasında diplomatik münasibətlərin vacibliyi ilə bağlıdır. Hələlik, Azərbaycan və Ermənistan arasında belə münasibətlər mövcud deyil. Gec və ya tez bu olacaq və bu baş verdiyi zaman Azərbaycanın üzvlüyü məsələsi praktik həllini tapa bilər”.
Ümumiyyətlə, Rusiyada KTMT çərçivəsində Azərbaycanla əməkdaşlıq imkanlarını istisna etmirlər. Hələ iki il əvvəl bu məsələyə toxunan Rusiya baş nazirinin müavini Yuri Borisov Azərbaycanın təşkilatda müşahidəçi statusu almasının mümkünlüyünü bildirib. O vaxt KTMT-də müşahidəçi və tərəfdaş dövlətin statusu məsələsi ilə bağlı nizamnamədə də dəyişiklik edilib. Dəyişikliyə qədər üzv dövlətlərdən hər hansı biri bu və ya digər qərarın qəbul edilməsi ilə bağlı “yox” desəydi, qərar qəbul edilmirdi. Bu, Ermənistanın əlində çox təsirli bir rıçaq idi. Yeni nizamnaməyə görə, bu və ya digər qərarın qəbul edilməsi üçün konsensus prinsipi qüvvədən düşmüş hesab edilir. Azərbaycanın perspektivdə bu təşkilatda müşahidəçi və tərəfdaş kimi statusunun müəyyən edilməsi məsələsi gündəmə gələcəyi təqdirdə, konsensus çoxluğu ilə bu mümkündür. Bu fonda artıq xeyli müddətdir Azərbaycanın bu qurumda müşahidəçi və tərəfdaş dövlət statusu məsələsi ətrafında fikirlər səsləndirilir. Hesab edilir ki, Azərbaycanın bu təşkilatda təmsil olunması üçün oradan Ermənistanı qovmağa da hazırdırlar. Ermənistanın Qlobalizasiya və Regional Əməkdaşlıq Analitik Mərkəzinin sədri, erməni politoloq Stepan Qriqoryan bu xüsusda bildirir: “KTMT hər şey edir ki, Ermənistan könüllü şəkildə strukturdan çıxsın və Azərbaycan üçün meydan açılsın”. Erməni politoloqun sözlərinə görə, KTMT-nin maraqları Ermənistanın maraqları ilə üst-üstə düşmür. Ermənistanın “Azad vətəndaş” ictimai təşkilatının sədri Hovsep Xurşudyan da bildirir ki, Ermənistan KTMT-dən çıxmalıdır: “Kremlin belə bir qərarı var ki, mümkün olduğu müddətcə, Ermənistan səlahiyyətliləri müqavimət göstərmədiyi müddətcə, Ermənistanın maraqlarını Azərbaycan rəhbərinə satmaq lazımdır”. Erməni politoloq Ara Papyan isə bildirir ki, KTMT-nin indiki yanaşmaları fonunda Ermənistan yeni müttəfiqlər axtarmalıdır ki, təhlükəsizlik hədəflərini həll etsin. Onun sözlərinə görə, Ermənistanın maraqları KTMT-nin maraqları ilə üst-üstə düşmür. Erməni siyasi şərhçi Razmik Akopcanyan da məsələyə tənqidi mövqedən yanaşanlar sırasındadır: “KTMT-nin Azərbaycan üçün xoşagəlməz bir şey etmək istəmədiyinin Ermənistan artıq neçənci dəfədir ki, şahidi olur.
KTMT-də hesab edirlər ki, Azərbaycanla yeni sərhədin yaradılması ilə əlaqədar Ermənistanın cənubunda vəziyyətin gərginləşməsi sadəcə bir sərhəd insidentidir və təşkilatın kollektiv müdafiə haqqında nizamnaməsinin müddəalarına uyğun gəlmir”. Erməni politoloqun iddiasına görə, guya Ermənistan ərazisində “minlərlə Azərbaycan əsgəri var” və Bakı ilk növbədə, KTMT-nin mövqeyini bildiyinə görə heç yerə tərpənməyəcəyini bildirir: “Artıq bizim də bunları dərk etməyimizin vaxtı gəlib çatdı: 1. KTMT Ermənistanın maraqlarının qorunması baxımından faydasız bir təşkilatdır. 2. Bu təşkilatdan çıxmaq lazımdır. Lakin bunu etmək üçün siyasi cəsarət gərəkdir. Bu cəsarət isə bizdə yoxdur”.
Samirə SƏFƏROVA
