Azərbaycan ərazilərini işğaldan azad etdikdən sonra 6 regional ölkənin iştirakı ilə bu gün Qafqazda yeni əməkdaşlığın da əsasını qoyub. Söhbət Bakının Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan, Rusiya, Türkiyə və İrandan ibarət əməkdaşlıq formatı yaratmasından gedir. Bu, regional sülhü və təhlükəsizliyi təşviq edən hal sayılır. Eləcə də Ermənistan və Azərbaycan arasında əlaqələr və kommunikasiyaların yenidən açılmasına kömək edəcək ümidverici təşəbbüs hesab olunur.
Qeyd edilən format İran tərəfindən də tam dəstəklənir. İran xarici işlər naziri Məhəmməd Cavad Zərif də ölkəsinin bu formata mühüm əhəmiyyət verdiyini qeyd edir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinin bu prosesdə vacib rol oynadığını da xüsusi olaraq vurğulayır: “İran Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin baş verdiyi əraziyə ən yaxın ölkədir və son 30 ildə, bu münaqişənin lap əvvəlindən öz sərhədlərində qeyri-sabitlik və qaçqınlar axını ilə üzləşib. Münaqişənin nizamlanması İranın milli təhlükəsizliyi baxımından çox vacibdir, çünki münaqişə bu ölkənin sərhədinin yaxınlığında baş verirdi. Ötən ilin yayında və payızında Qarabağda münaqişə eskalasiya mərhələsinə çatandan sonra İran regional həll variantı təqdim etmək üçün çox səy göstərib. Dağlıq Qarabağda münaqişə Rusiya Federasiyasının vasitəçiliyi ilə həll edilib. Biz çox şadıq ki, Rusiyanın vasitəçiliyi ilə bu məsələdə irəliləyiş başlanıb. Fikrimcə, bu gün Qarabağda firavanlıq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı fəaliyyət üçün, xüsusilə iqtisadi və nəqliyyat layihələri üçün əlverişli şərait yaranıb. Beləliklə, biz xalqların əziyyətini azalda, tarixi fikir ayrılıqlarını aradan qaldıra, insanların həyatını qoruyub saxlaya biləcəyik. Bunun üçün zəmin hazırlanıb”. Bu açıqlamadan da görünür ki, İran da regionda əməkdaşlıqda maraqlıdır. Amma onun bu mövqeyi Ermənistanda heç də hamı tərəfindən məqbul qarşılanmır.
Ermənistanın “Lragir” nəşri yazır ki, İran üçün Azərbaycanla əməkdaşlıq getdikcə ön plana çıxır: “Bundan əvvəl İran Azərbaycanı ərazi bütövlüyünün bərpası münasibətilə təbrik etmişdi, Zərif isə Azərbaycan hökumətini Bakıda son qələbələr münasibətilə təbrik edib. İndi İran bu fonda Azərbaycanın təşəbbüsü ilə yeni regional əməkdaşlıqda maraqlı olduğunu açıqlayır. Halbuki, müharibə zamanı İran Mehri bölgəsinin Ermənistanla olan hissəsini nəzərdə tutaraq, geosiyasi sərhədlərin dəyişdirilməsinə icazə verməyəcəyini açıqlamışdı. İran rədd edilmiş bir həll planı təklif etməklə yanaşı, şimal sərhədinin müxtəlif bölgələrində qoşun birliklərini yerləşdirdi. İran həm də Ermənistanla hava sərhədini uzun müddət bağlamışdı. Bu fonda, Ermənistanda olarkən Zərifin “qırmızı xəttimiz Ermənistan Respublikasının ərazi bütövlüyüdür” ifadəsi, əlbəttə ki, yaltaqlıqdır, Ermənistan və xüsusilə Sünik üçün təhlükəsizlik zəmanəti kimi yozula bilər, əslində boş sözlərdir. Məsələ ondadır ki, Moskvada 10 noyabr, 11 yanvar üçtərəfli bəyannamələrindən sonra Ermənistanın ərazi bütövlüyü çox nisbi bir anlayışdır. Xüsusilə bugünkü müdafiəsiz sərhədləri və yollarının Rusiya-Türkiyə nəzarəti şəraitində Sünik bölgəsi həssas bir vəziyyətə düşüb. Hazırda İran Rusiya-Türkiyə razılaşmalarının və altılıq platformasının yeni alətinə çevirilib. Baxmayaraq ki, rusların İsrail hücumları qarşısında onları tək qoyduğu Suriya təcrübəsi istənilən formatda “durğunluq” təhlükələrini unutdurmamalı idi. İran Ermənistan məsələsində qırmızı xətti keçib, Moskva və Türkiyə, eləcə də Azərbaycanla əməkdaşlığa daha çox meyllənir. Bundan itirən isə Ermənistandır. Çünki artıq heç kimi Ermənistan ciddi tərəfdaş kimi maraqlandırımır”. Bunlar fonunda Azərbaycan-İran əlaqələri artıq regionda dostluq və əməkdaşlıq münasibətləri kimi qiymətləndirilir və qarşılıqlı maraqlara söykənən tərəfdaşlığa əsaslanır.
İran Azərbaycanın məlum qələbəsi nəticəsində bölgədə yaranmış yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallığı, Bakının dediyi kimi, region dövlətləri arasında dinc, normal münasibətlərin başlanğıcı kimi dəyərləndirir. Çünki məhz yeni reallıq regionun iqtisadi-siyasi və mədəni–humanitar potensialının tam gerçəkləşdirilməsi üçün perspektivlər açır. Bütün bunlar isə, ilk növbədə, nəqliyyat bağlantılarının bərpasından, yeni nəqliyyat və enerji kommunikasiyalarının yaradılmasından keçir. Hazırda Azərbaycan bu istiqamətdə olduqca sürətli və strateji addımlar atır. Bu fonda prosesdə regional inteqrasiyadan kənarda qalmamaq üçün ölkəmizin həyata keçirdiyi layihə və tərəfdaşlıq platformalarına maraq get-gedə artır. Bu isə o deməkdir ki, yeni regional tərəfdaşlıq formatında əsas yerləri Azərbaycan müəyyən edir. Bu durumda o da aydın olur ki, İran regional əməkdaşlıqda mühüm və maraqlı ölkələrdən biridir.
Tahir TAĞIYEV
