21 yanvar 2021-ci il tarixində Aşqabad şəhərində “Azərbaycan hökuməti ilə Türkmənistan hökuməti arasında Xəzər dənizində “Dostluq” yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və mənimsənilməsi haqqında Anlaşma Memorandumu imzalanıb.
“Dostluq” yatağı üzrə sazişin imzalanması tarixi hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Qeyd edək ki, Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra aparılmış uzaqgörən siyasət nəticəsində 1994-cü il sentyabrın 20-də Bakı şəhərində tarixə “Əsrin müqaviləsi” kimi daxil olmuş Xəzər dənizində neft yataqlarının işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü haqqında müqavilələrin imzalanmasına nail olub. Azərbaycan, eyni zamanda, hər zaman Xəzər dənizində dialoq, qarşılıqlı anlaşma, əməkdaşlıq və sabitlik mühitinin formalaşdırılması üzrə səylər göstərib və Xəzər dənizinin hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi üçün ilk təşəbbüs göstərən ölkələrdən biri kimi çıxış edib. Bu səylər Xəzər dənizində bölgü məsələləri üzrə bütün sahilyanı ölkələrin mövqelərinin yaxınlaşdırılmasına və ümumi razılığın əldə edilməsinə xidmət edib.
Xəzəryanı dövlətlər arasında qarşılıqlı kompromis və mövqelərin yaxınlaşması nəticəsində 12 avqust 2018-ci il tarixində “Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında” Konvensiya imzalanıb. Huquqi status üzrə ümumi razılaşmanın əldə edilməsi Azərbaycanın Xəzər dənizi üzrə sərgilədiyi strategiyanın məqsədyönlü və əsaslı olduğuna dəlalət edir. Azərbaycanın “Kəpəz”, Türkmənistanın isə “Sərdar” adlandırdığı və zəngin neft-qaz ehtiyatlarının olduğu yataq iki ölkənin dəniz sərhədində yerləşir. Yataq SSRİ dövründə Azərbaycan neftçiləri tərəfindən 4 kilometr dərinliyindəki layda kəşf olunub və 1989-cu ildə orada ilk kəşfiyyat quyusu qazılıb. SSRİ dövründə bu yataq Azərbaycanla Türkmənistanın dənizdəki sərhədinin tən ortasında yerləşdiyi üçün "Promejutoçnoe", yəni “Aralıq” adlanırılıb. 1998-ci ildə Xəzər dənizinin orta xətti koordinatları üzrə Azərbaycan Respublikası ilə Türkmənistan arasında danışıqlar aparılması üçün ekspert qrupu yaradılıb. Dövlət başçıları arasında ardıcıl təmaslar, qarşılıqlı səfərlər iki dost ölkə arasında bütün məsələlərin hər iki tərəf üçün qənaətbəxş səviyyədə həllinə etibarlı zəmin yaradıb. Bunun da ən bariz nümunəsi kimi məhz bu razılaşmanı göstərə bilərik.
İmzalanan memorandum ölkəmiz üçün nə kimi əhəmiyyətə malikdir?
İbrahim Əhmədov: “Yatağı neft-qaz potensialına görə “Qarabağ” yatağı ilə təxminən bir sırada görmək olar”
Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) İctimaiyyətlə əlaqələr və tədbirlərin təşkili idarəsinin rəis müavini İbrahim Əhmədov bildirib ki, biz hazırda Azərbaycanla Türkmənistan arasında neft-qaz sənayesində əməkdaşlığın bəlkə də yeni dövrünün astanasındayıq və yatağın yeni adı da bu baxımdan olduqca rəmzidir: “Ölkələrimizin etnik və dini yaxınlığı da bu əməkdaşlığın perspektivli olmasına zəmin yaradır. “Dostluq” Azərbaycanda əvvəl “Kəpəz” adı altında, Türkmənistanda isə “Sərdar” kimi tanınan yatağın yeni adıdır. Xəzər dənizinin Azərbaycan və Türkmənistana aid olan sektorlarının sərhədində yerləşən bu yataq azərbaycanlı mütəxəssislər tərəfindən hələ Sovet dövründə kəşf edilib. İlkin dəyərləndirməyə əsasən, “Dostluq” yatağını neft-qaz potensialına görə “Qarabağ” yatağı ilə təxminən bir sırada görmək olar. Müstəqillik dövründə yatağın birgə işlənməsi ilə bağlı danışıqlara başlanıb və hazırda bu istiqamətdə mühüm razılıq əldə olunub” . O əlavə edib ki, imzalanan memorandum “Dostluq” yatağının işlənməsi istiqamətində atılan ilk addımdır: “Düşünürəm ki, qarşıdakı aylarda yataqda müasir üsulla kəşfiyyat işlərinin aparılması, yatağın işlənməsi üçün lazımlı əlavə infrastrukturun texniki parametrləri, mühəndis-layihələndirmə işləri, eləcə də kommersiya məsələləri müzakirə olunmalı və öz həllini tapmalıdır. Layihənin başlanğıc nöqtəsində olsaq da, bunu da qeyd etməliyik ki, Azərbaycan neftçiləri “Dostluq” yatağını kəşf etməklə artıq layihəyə mühüm bir töhfə veriblər. Bundan əlavə, Azərbaycanda digər yataqların işlənməsi üçün dənizdə yaradılmış kommunikasiya xətləri, eləcə də Xəzərin qapalı hövzəsini dünya bazarlarının üzünə açan beynəlxalq neft və qaz kəmərlərinin mövcudluğu “Dostluq” yatağından hasil olunacaq məhsulun sahilə və dünya bazarlarına çatdırılması üçün münbit şərait yaradır. Başqa ifadə ilə desək, məhsulu bazara çıxarmaq üçün lazım olan infrastrukturun bir qismi artıq Azərbaycanda mövcuddur, yəni bu istiqamətdə müəyyən sərmayə qoyuluşlarına faktiki qənaət oluna bilər”.
İlham Şaban: “Orada olan irihəcmli karbohidrogen ehtiyatlarını biz dünya bazarına çıxarıb böyük həcmdə gəlir əldə edə biləcəyik”
Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri, enerji məsələləri üzrə ekspert İlham Şaban “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, memorandumun imzalanması Azərbaycanın neft-qaz strategiyasının inkişafında böyük əhəmiyyətə malikdir: “Qısaca bunun qayəsi ondan ibarətdir ki, Azərbaycan yeni gəlir mənbələri əldə etmiş olur. Orada olan irihəcmli karbohidrogen ehtiyatlarını biz dünya bazarına çıxarıb böyük həcmdə gəlir əldə edə biləcəyik. Məsələnin başqa istiqamətlər üzrə də böyük əhəmiyyətə malik olan tərəfləri var. Mən sırf enerji tərəfinə toxundum. Uğurlu layihədir. Gələcəkdə bunun tam reallaşması istiqamətində hansısa maneənin olacağını düşünmürəm. Çünki iki ölkənin iradəsi daxilində olan məsələyə kənardan kimsə müdaxilə edə bilməz. Yataqdan hasil olunacaq neft və qazın dünya bazarlarına çatdırılmasında da problem olmayacaq. Bunun üçün Azərbaycanın mükəmməl və əhatəli infrastrukturu və ixrac kəmərləri mövcuddur”.
Günay Hüseynova: “Bu layihənin çox böyük beynəlxalq və regional əhəmiyyəti var”
İqtisadçı ekspert Günay Hüseynova da “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, əldə olunan razılaşmanı müsbət dəyərləndirir: “Sənəd Xəzər dənizinin dibinin bölünməsi üzrə dialoqun və əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu layihənin çox böyük beynəlxalq və regional əhəmiyyəti var. Sənədin imzalanması eyni zamanda Azərbaycanla Türkmənistan arasında energetika və nəqliyyat-kommunikasiya sahələrində əməkdaşlığı yeni mərhələyə qaldıracaq. Sənəd Xəzər dənizi regionunda enerji və nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin həyata keçirilməsinə və xarici investorların bu layihələrə cəlb edilməsinə, habelə Azərbaycanın nəqliyyat-tranzit potensialının möhkəmlənməsnə yeni imkanlar yaradır. Razılaşmanın əldə edilməsi eyni zamanda Xəzər dənizinin sülh, mehriban qonşuluq və dostluq dənizi olmasını möhkəmləndirir və Xəzər dənizində əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad mühitinin gücləndirilməsinə töhfə verir”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
