Aralıq dənizinin şərqində baş verənlər getdikcə beynəlxalq gündəmin əsas mövzusuna çevrilir. Görünən budur ki, bölgədə yaşananlar təkcə Aralıq dənizində yox, ümumilikdə dünyanın geosiyasi mənzərəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayacaq.
Ekspertlər hesab edir ki, qardaş Türkiyə burada üzləşdiyi təzyiqlərə davam gətirib məqsədinə nail olsa, beynəlxalq siyasətin müəyyən edilməsində daha mühüm söz sahibi olacaq. Hazırda görünən budur ki, Ankara, bütün təzyiq və hədələrə rəğmən, dənizdə məqsədinə nail olmaq üçün addım-addım irəliləyir. Digər tərəfdən, bu vəziyyətdə dünya ölkələri Türkiyənin haqlı tərəf olduğunu da qəbul edir. Çünki hadisələri gərginləşdirən əsas tərəf indiki halda Yunanıstandır. Yəni dənizdə birgə faəliyyət barədə Almaniyanın vasitəçiliyi ilə razılıq məhz yunan tərəfindən pozuldu. Almaniyanın paytaxtında keçirilən danışıqlar nəticəsində tərəflər üç əsas mövzuda razılaşmışdı. Bu razılığa əsasən, Türkiyə və Yunanıstan Şərqi Aralıq dənizi böhranının başa çatması üçün qarşılıqlı kəşfiyyat danışıqlarına başlamalı, siyasi danışıqlar sürətləndirilməli, hərbçilər arasında etimadı artıran görüşlər davam etdirilməli idi. Amma bundan sonra yunan tərəfi Misirlə Aralıq dənizinin şərqində tədqiqat işləri aparmaq barədə müqavilə imzalamaqla Türkiyə ilə əldə edilən bütün razılığın üzərindən xətt çəkmiş oldu. Bunun ardınca Yunanıstanla danışıqlara son qoyuldu və Türkiyə beynəlxalq hüquq çərçivəsində bölgədə faəliyyətə başladı. Beynəlxalq dəniz konvensiyalarına əsasən, Türkiyə özünün materik hissəsinə yaxın suların 200 dəniz mili qədər hissəsini müstəsna iqtisadi zonası və kontinental şelfi adlandırır. Yunanıstan isə kontinental şelfi müəyyənləşdirən halın materikdən yox, adalardan başlanması iddasındadır. Onun iddia etdiyi Meis, Rodos kimi adalar isə Türkiyənin materik hissəsinin 2-3 kilometrliyində yerləşir. Bu durumda yunan tərəfi digər ölkələrdən dəstək almağa çalışır. Burada, belə demək olarsa, özünü ortaya atan tərəflərdən biri də Türkiyəyə qarşı daim düşmənçilik mövqeyi sərgiləmiş Ermənistandır.
Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyinin bu günlərdə yaydığı bəyanatdan belə bəlli olur ki, İrəvan Egey dənizində və Şərqi Aralıqda son prosesləri və hərbi dəniz qüvvələrinin fəaliyyətini yaxından “izləyirmiş”. Bəyanatda Türkiyənin "təxribatına” qarşı Yunanıstan və Cənubi Kiprin fəaliyyətinə dəstək ifadə edilib. Amma burada bir daha qeyd edək ki, Şərqi Aralıq dənizi ilə bağlı problemlər haqda ya regional güclər və sahilyanı dövlətlər, ya da qlobal supergüclər açıqlama verir. Ermənistan kimi kiçik və Şərqi Aralığa uzaqdan-yaxından heç bir aidiyyəti olmayan, problemlər içində olan və ianələr hesabına yaşayan bir dövlətin hansısa açıqlama verməsi və "prosesləri izləməsi" sadəcə gülüncdür. Hətta bəzi erməni media orqanları belə məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır. Məsələn, “İravnuk” qəzeti yazır ki, Türkiyənin Qafqazda mövcud siyasəti fonunda İrəvanın regiondan çox uzaq Aralıq dənizinin şərqində baş verənlərlə bağlı mövqe sərgiləməsi hansısa əhəmiyyət kəsb etmir:“Əksinə, bu hal Türkiyənin Ermənistana qarşı qəzəbini atırır. Artlq Ankara bu xüsusda sərt mövqe də sərgilədi. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Hami Aksoyun dedikləri də buna sübutdur. Ermənistanın regionda indiki həssas məqamda bu kimi məsələlərdə uzaq durması onun maraqlarına daha çox cavab verir”.
Qeyd edək ki, İrəvanın mövqeyinə Hami Aksoy kifayət qədər tutarlı bir cavab verib:“Aralıq dənizinin şərqi ilə bağlı rəy bildirməyə çalışan Ermənistanın dünya coğrafiyası və özünün bu coğrafiyadakı yerinə dair böyük bir yanlışlıq içində olduğunu görürük. Burada mövzu Sevan (Göyçə) gölü deyil, Aralıq dənizidir. Ermənistanın Sevr anlaşması haqqında yersiz mövqe bildirməsindən sonra bu dəfə də Aralıq dənizinin şərqi ilə bağlı fikir səsləndirməsi yeni bir həddiaşma və məsuliyyətsizlik nümunəsidir. Dənizə çıxışı olmayan Ermənistanın Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Fransadan sonra özünü bölgədə söz sahibi hesab etməsi Türkiyəyə qarşı qurulmağa çalışılan hiyləgər bir ittifaqın tərəflərini göz önünə gətirir. Türkiyə Aralıq dənizinin şərqində özünün və Kipr türklərinin beynəlxalq hüquqa əsaslanan hüquqlarını qorumağa qəti şəkildə davam edəcək. Bunun qarşısını almağa heç bir ittifaqın gücü çatmaz. Deməli, bunun əksini düşünənlər tarixdən dərs almayıb. Eyni zamanda xatırladırıq ki, bütün imkanlarımızla qardaş Azərbaycanın yanındayıq”. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, rəsmı Bakı da bu məsələyə sərt reaksiya verib. Qeyd edilən xüsusda prezidentin köməkçisi - Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev bildirib ki, Ermənistanın bölgədə sülh və təhlükəsizliyə ciddi təhdid törədən təcavüzkar siyasətinin nəticələrini aradan qaldırmaq əvəzinə, bu kimi cəfəng açıqlamalarla çıxış etməsi bir daha rəsmi İrəvanın əsl niyyətinin öz işğalçı siyasətini gizlətmək və digər ölkələrə qarşı yalan və saxta ittihamlar irəli sürmək olduğunu nümayiş etdirir:“Türkiyəyə qarşı ərazi iddialarını dövlət gerbində əks etdirən, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərini 30 ilə yaxındır ki, hərbi işğal altında saxlayan Ermənistanın bu açıqlaması həm gülüncdür, həm də riyakarlığın son həddi və özünə aid olmayan məsələlərə müdaxilə cəhdidir. Ermənistanın Şərqi Aralıq dənizindəki vəziyyətdən qətiyyən xəbəri yoxdur və onun bəyanatının yeganə səbəbi mövzunun Türkiyəyə aid olmasıdır. Ermənistan öz yerini bilməli və əndazəsini aşmamalıdır. Ermənistan rəhbərliyi başa düşməlidir ki, diplomatiya ciddi bir sahədir və burada boğazdan yuxarı, məsuliyyətsiz bəyanatlara yer yoxdur. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən çox düzgün qeyd olunmuşdur ki, Ermənistan Sevan adlandırdığı, amma əsl tarixi adı Göyçə olan gölü Aralıq dənizi ilə qarışıq salmamalıdır. Qardaş Türkiyə beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərini və öz milli maraqlarını rəhbər tutaraq Şərqi Aralıq dənizində fəaliyyətini həyata keçirir. “Oruc Rəis” seysmik gəmisinin də təyinat məntəqəsinə yan alması qanunauyğun xarakter daşıyır. Biz Türkiyənin mövqeyini birmənalı dəstəkləyirik. Türkiyə beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq bölgədə öz haqqını, maraqlarını və mənfəətini qoruyur”. Beləliklə, baş verənlər və qeyd edilənlər göstərir ki, İrəvanın Aralıq dənizi ilə bağlı mövqeyi bu ölkənin türk düşmənçiliyini istənilən müstəvidə davam etdirməkdə israrlı olduğunu yenidən üzə çıxarır. Amma bundan uduzan tərəf yenə Ermənistan özü olacaq.
Nahid SALAYEV
