Son dövrlərdə Şərqi Aralıq dənizi hövzəsində enerji ehtiyatlarının aşkarlanması fonunda burada geosiyasi mübarizənin də yeni mərhələyə qədəm qoyması müşahidə olunur. Hətta proseslər o səviyyədə inkişaf edir ki, qardaş Türkiyənin burada hər an savaşa başlaması da tamamilə gözlənilən sayılır.
Qeyd edək ki, Şərqi Aralıq dənizində aşkarlanan karbohidrogen ehtiyatlarının çıxarılması və ixracı istiqamətində Yunan Kipri, Yunanıstan, Misir, İsrail kimi hövzə dövlətləri fəal iştirak edir. Amma məsələ bundadır ki, bu ehtiyatların bir çoxu Türkiyə, Şmali Kipr və Liviya sularında yerləşir. Ankara artıq bu istiqamətdə fəaliyyət üçün bölgəyə qazma gəmiləri göndərib, həmçinin mümkün təhdidləri önləmək üçün bura hərbi qüvvələr də yeridib. Amma qarşı tərəf bunlara etiraz edərək, Türkiyə ilə savaşa səbəb olacaq addımlar atır. Elə bu günlərdə Misir və Yunanıstanın xarici işlər nazirləri Samih Şukri ilə Nikos Dendiyas Qahirədə görüşərək, Aralıq dənizində iqtisadi zona, hüdudların təyini barədə memorandum imzalayıblar. Misirin xarici işlər naziri bu anlaşma sənədinin imzalanmasından sonra yunan həmkarı ilə birgə mətbuat konfransında deyib ki, həmin sənəd hər iki tərəfə nəzərdə tutulan iqtisadi zonada mövcud olan təbii ehtiyatlardan istifadə etmək və təbii neft və qaz kəşfiyyatı ilə məşğul olmaq icazəsi verəcək. Amma məlumdur ki, bu anlaşma sənədi Türkiyə ilə Liviya milli birlik hökuməti arasında imzalanmış memoranduma cavab olaraq imzalanıb. Yunanıstanın xarici işlər naziri anlaşma sənədinin imzalanmasından sonra deyib:“Türkiyə ilə Liviya milli birlik hökuməti arasında imzalanmış memorandum qanunsuzdur və Afina Aralıq dənizinin şərqindəki hər cür problemlə mübarizə aparmaq üçün Qahirə ilə əməkdaşlıq edəcək”.
Bu fonda Türkiyə Xarici Işlər Nazirliyi də Yunanıstanla Misir arasında bağlanmış anlaşma sənədinə reaksiyada onu qanunsuz adlandırıb. Bildirib ki, Qahirə-Afina memorandumunda təyin edilmiş zona Türkiyə yaylası hüdudlarında yerləşir:“İmzalandığı açıqlanan qondarma dəniz zonalarının məhdudlaşdırılması anlaşması Türkiyə üçün "yox" deməkdir. Bu mövqeyimiz həm diplomatik, həm də əməli olaraq ortaya qoyulacaq. “Məhdudlaşdırılan” sahə BMT-nin müəyyən etdiyi kimi Türkiyə şelfinə daxildir. Türkiyə sözügedən sahədə hər hansı fəaliyyətə icazə verməyəcək və Şərqi Aralıqda ölkəmizin və Kipr türklərinin suveren haqq və hüquqlarını qətiyyətlə müdafiə edəcək”. Bunlar fonunda məsələnin danışıqlar yolu ilə həlli də artıq mümkünsüz görünür. Türkiyə prezidentinin sözçüsü İbrahim Qalın qeyd edir ki, Şərqi Aralıq dənizi ilə bağlı razılaşmanı pozan və inamı sarsıdan Yunanıstan tərəfidir: “Yunanıstanla Misir arasında razılaşma əldə olunduqdan sonra prezident Rəcəb Tayyip Ərdoğan bizə açıq şəkildə göstəriş verdi:“Danışıqları dayandırırsınız. Almanlara və yunanlara bu barədə məlumat verin. Biz bu danışıqlara başlaya bilmirik. Yunanıstanla Misir arasında razılaşma Türkiyə üçün yox hökmündədir”. Çünki bu, yenidən Türkiyəni Şərqi Aralıq dənizi məsələsindən kənarda qoymaq və bizi Antalya körfəzinə məhkum etmək üçün atılmış addımdır. Türkiyə bunu heç vaxt qəbul etməz. Şərqi Aralıq dənizi mövzusunda 2 məqsədimiz var. Birincisi, dəniz sərhədi ilə bağlı məsələ, digəri isə Kipr türklərinin haqq və maraqları. Bütün bunlara baxmayaraq, Türkiyə məsələnin dialoq yolu ilə həllinin tərəfdarıdır. Ancaq burada razılaşmanı pozan və inamı sarsıdan Yunanıstan tərəfidir”.
Bu durumda yunan hökuməti karbohidrogen ehtiyatları məsələsini öz lehinə həll etmək məqsədilə birtərəfli olaraq özlərinin elan etdiyi Xüsusi İqtisadi Zonada karbohidrogen yataqlarında aparılacaq kəşfiyyat layihələrini ABŞ-ın “Exxon-Mobile”, Fransanın “Total” və İtaliyanın “Eni” şirkətlərinə verməklə ABŞ və Avropa İttifaqı ölkələri ilə Türkiyəni qarşı-qarşıya gətirməyə çalışır. Amma Türkiyə, güc yolu ilə olsa belə, maraqlarını kimsəyə güzəştə getməyəcək. Indiki halda Ankara bunun üçün regiona əlavə hərbi gəmilər cəmləşdirir. Yaranmış vəziyyətdə Azərbaycan da qardaş ölkənin yanında yer aldığını açıq bildirir. Belə ki, “TurAz Qartalı” və qurudakı hərbi təlimləri ilə düşmənlərinə mesaj verən Azərbaycan və Türkiyə güc nümayişlərini Şərqi Aralıq dənizinə daşıyacaq. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycan Türkiyənin liderliyi ilə icra olunan Aralıq dənizi Qalxanı Hərəkatına qatılmağa hazırlaşır. Xəzər dənizində ən güclü donanmalardan birinə sahib olan və Türkiyənin dənizlərdəki təlimlərinə yüksək səviyyədə qatılan Azərbaycan ordusu Aralıq dənizində ticarət və enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması istiqamətində qardaş ölkə ilə əməkdaşlıq edəcək. Türkiyənin 2006-cı ildən bəri icra etdiyi Aralıq dənizi Qalxanı Hərəkatına yaxın zamanda Qazaxıstan və Türkmənistanın da daxil olacağı gözlənir. Azərbaycanın kəşfiyyat əməkdaşlığı və donanmanın digər ünsürləri ilə təlimlərə genişmiqyaslı fayda təmin edəcəyi bildirilir. Türkiyə Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının keçmiş şöbə rəisi, istefada olan polkovnik Unal Atabay baş verənlərlə bağlı bildirir ki, Türkyənin qarşısında Liviya ilə dəniz maraq zonasının müəyyən edilməsi və qorunması, Yunanıstanla Misirin Aralıq dənizində əngəlləyici həmlələrini dəf etmək, öz maraqlarını qoruyaraq qeyri-legitim ittifaqları pozmaq vəzifəsi dayanır:“Eləcə də Ermənistanın Azərbaycana yönəlmiş təcavüz və hücumları ilə Türkiyəni Azərbaycanda da çatışmaya sürükləmək məqsədi güdülür. Türkiyə kirli oyunlara qarşı hər cür şərtlər və risq altından rahatca çıxa, eyni vaxtda bir çox cəbhədə mübarizə apara bilər. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin bu qabiliyyəti ordumuzun tarixi köklərindən və yüzillərə dayanan döyüş təcrübəsindən qaynaqlanır”.
Nahid SALAYEV
