Enerji resurslarına görə hələ də dünyanın xüsusi maraq dairəsində olan Xəzər dənizi indi burada cəmləşdirilməkdə olan yeni hərbi texnikalar baxımından diqqət mərkəzinə gəlməkdədir. Belə görünür ki, ehtiyac olmadığı halda dənizə hərbi texnikaların cəmləşdirilməsi davam etdiriləcək. Bu xüsusda Rusiya yenə daha çox seçilməkdədir.
Məsələ burasındadır ki, Rusiya Müdafiə Nazirliyi Baltik, Şimal, Sakit okean, Qara dəniz və Xəzər donanmalarında dəniz aviasiyasının amfibiya dəstələrini yaratmaq niyyətindədir. Bu, döyüş növbəsinin, axtarış-xilasetmə əməliyyatlarının imkanlarını genişləndirməyə imkan verəcək. Kreml Xəzərdə ilk növbədə çoxməqsədli Be-200 amfibiya-təyyarələrinin sayını çoxaltmağı düşünür. Bu, dənizdə Rusiyaya hərbi-dəniz aviasiyasının əməliyyat imkanlarını xeyli artırmağa imkan verəcək. Məlumat üçün bildirək ki, Be-200-lər əsasən Rusiya və Azərbaycanda istifadə olunur. Təyyarə 6 modifikasiyaya malikdir (axtarış-xilasetmə, patrul, nəqliyyat, sanitar, sərnişin, yanğın əleyhinə). Rusiya ilk Be-200 aviadəstəsini Xəzərdə formalaşdırmağı nəzərdə tutur. Qeyd edək ki, bu vaxtadək Rusiya Hərbi Dəniz Donanmasının Xəzər dəstəsinin özünün dəniz aviasiyası yox idi. Amma Kreml bu sahədə siyasətini dəyişir. Üstəlik, Rusiya Xəzərə təkcə Be-200 amfibiya-təyyarələrini gətirmir. Kreml bura ağır döyüş ekranoplanları cəmləşdirməyə hazırlaşır.
Xatırladaq ki, hələ 30 il əvvəl Rusiya bu silahları Xəzərə gətirmişdi. Söhbət Nijni Novqorodda tikilmiş "Lun" ekranoplanından gedir. O, uzun müddət sınaqdan keçirildikdən sonra 1991-ci ildə sınaq istismarı üçün Xəzər Donanmasına təhvil verilib. Lakin o vaxt SSRİ-nin dağılması ilə bu ekranoplandan istifadə mümkün olmadı. İndi Kreml ekranoplan siyasətinə yenidən qayıdır. Hərbi ekspert Aleksandr Xrolenko bu texnikanın mühüm üstünlüyə malik olduğunu bildirir: “Yüksək sürəti (500 km/saat) və aşağı uçuş hündürlüyü (7-10 metr) sayəsində raket daşıyıcı ekranoplanlar minlərlə kilometr məsafəni radara görünmədən qət edərək gözlənilməz istiqamətlərdən düşmənin hərbi-dəniz bazalarına və ya təyyarə hücum qruplarına yaxınlaşa və zərbə vura bilər. Yeni ekranoplanlar hərbi dəniz donanmasının döyüş imkanlarını genişləndirməyə imkan verəcək. Rusiya Müdafiə Nazirliyi yeni ekranoplanların yaradılması üçün taktiki-texniki tapşırıq formalaşdırıb, təcrübə-konstruktor işləri aparılır. Mediada "Xəzər canavarı"nın (Qərbdə bu ekranoplanı böyük ölçülərinə və fantastik zahiri görünüşə görə belə adlandırıblar) dirçəlişi fəal şəkildə müzakirə olunur. Elmi-texnoloji və istehsalat bazası mövcuddur – Rusiya çoxməqsədli ekronoplanların inkişafında Qərb ölkələrini xeyli qabaqlayıb. Belə ki, "Lun" hələ 29 il əvvəl yaxşı uçurdu və raket atışlarını həyata keçirirdi. 1990-cı illərin sonlarından ABŞ-da layihələndirilən və yükgötürmə qabiliyyəti 1200 ton olan "Boeing Pelican" yük ekranoplanı isə, hətta prototip şəklində istehsal edilməyib. Çoxməqsədli ekranoplanlar yaxın gələcəkdə yeni yüksək dəqiqlikli qanadlı və hipersəs raketlərin, pilotsuz zərbə təyyarələrinin, elektromaqnit topların, ağır torpedoların yaradılması və tətbiqi üçün əsas ola bilər. Zərbə ekranoplanları çevik reaksiya vasitəsi kimi Rusiyanın qütbarxası zonasını səmərəli şəkildə patrul edə bilər. Desant modifikasiyasında bu aparatlar hərbi qulluqçuları silah və zirehli texnika ilə birlikdə əhəmiyyətli məsafəyə operativ şəkildə çatdırmağa imkan verəcək. Yeni ekranoplanlar düşmən radarları üçün, demək olar ki, görünməzdir, səmərəliliyi və yükgötürmə qabiliyyətinə görə təyyarə və helikopterlərdən, sürət baxımından isə hava yastıqlı gəmilərdən üstündür”.
ABŞ-ın "National Interest" nəşri yazır ki, Rusiyanın hazırladığı yeni A-050 "Çayka-2" ekranoplanı "Xəzər canavarı"nın yeni versiyasıdır. Qeyd edilir ki, bu ekranoplan xüsusi hava döşəkçəsi üzərində hərəkət edən yüksəksürətli nəqliyyat vasitəsidir. Ekranoplan suyun, buzun, qarın və yerin səthi üzərindən bir neçə metr hündürlükdə uçmaq qabiliyyətinə malikdir. O da bildirilir ki, ağır döyüş ekranoplanları yaxın zamanlarda Rusiyanın Hərbi Dəniz Qüvvələrinə qayıdacaq:“Özü də ən yeni variantda, qanadlı raketlərlə. Onlar həm doğma sahillər yaxınlığında, həm də planetin ən ucqar regionlarında, istənilən iqlim şəraitində, baza infrastrukturu olmadan fəaliyyət göstərə biləcəklər”. Aerodroma ehtiyacı olmayan aviasiya kimi ekranoplanlar dinc dövrdə də faydalıdır. Belə ki, Rusiyanın "Ekolen" təşkilatı "Xəzər canavarı"nın mülki analoqunu yaradır. Bu ekranoplan təyyarə sürəti ilə uça bilir və 750 tona qədər yükgötürmə qabiliyyətinə malikdir. Ekranoplan dəniz və çaylarda, tundrada və səhrada istismar üçün uyğundur. Ekranoplanın işləmə prinsipi belədir: çox aşağı hündürlükdə uçuş zamanı hava axını qanadın altında sıx "hava yastığı" yaradır. Aparat dəniz, buz və qarla örtülmüş ərazi və ya çöl üzərində qalxaraq saatda 500 kilometrə qədər sürətlə uçur. "Çayka-2" 10 tona qədər ağırlığı qaldırır. Alekseyev adına Nijni Novqorod Konstruktor Bürosu, həmçinin, ekranoplanın ağır versiyası sayılan 100 tonluq uçuş kütləsi olan A-080 "Çayka-3" üzərində işləyir. Hazır olduqdan sonra Rusiya bu ekranoplanların da bir qismini məhz Xəzərdə yerləşdirməyi düşünür. Amma "Çayka-2" ekranoplanlarına qədər Rusiya "Lun" ekranoplanını yenidən Xəzərdə yerləşdirib. Onun korpusunun ön hissəsində 8 mühərrik yerləşir. Ekranoplanda gəmi əleyhinə ZM-80 "Moskit" raketi quraşdırılıb. "Lun"un uzunluğu təxminən 74 metrdir. 44 metr uzunluğu və 550 kvadratmetr sahəsi olan qanadları 380 ton maksimum uçuş kütləsi olan cihazın kosmik görünüşünü tamamlayır.
Nahid SALAYEV
