Milli mətbuatımızın özül daşı olan “Əkinçi” fəaliyyət göstərdiyi iki il ərzində maarifçilik hərəkatının önündə gedib və milli şüurumuzun oyanmasında, azərbaycançılıq ideyasının yayılmasında özünəməxsus rol oynayıb. Həsən bəy Zərdabinin min bir məşəqqətlə, basqı və təhdid altında nəşr etdirdiyi “Əkinçi” qısa zaman ərzində Müsəlman Şərqində, Türk dünyasında milyonlarla insanın düşüncəsinə işıq salıb.
“Milli mətbuatımızın yaranmasında görkəmli ziyalı, ictimai xadim, nasir Həsən bəy Zərdabinin misilsiz xidmətləri olmuşdur. Onun min bir əzablara qatlaşıb çap etdirdiyi “Əkinci” qəzeti Azərbaycanda ana dilində mətbuatın əsasını qoymuşdur”. “Əkinçi”yə, Həsən bəy Zərdabi irsinə çox böyük dəyər verən xalqımızın böyük oğlu Heydər Əliyevin bu kəlamları bütün zamanlar üçün öz qiymətini, çəkisini, sanbalını saxlayır.
Prezident İlham Əliyevin də “Əkinçi”yə - H.Zərdabinin yaratdığı bu ölməz irsə münasibəti həmişə təqdirəlayiq olub. Ölkə başçısı çıxışlarından birində belə deyib: “Azərbaycan mədəni-ictimai fikir tarixinin görkəmli şəxsiyyətlərindən biri, milli mətbuatımızın banisi Həsən bəy Zərdabinin zəngin irsi bugünkü və gələcək nəsillərin azərbaycançılıq məfkurəsinə sədaqət ruhunda formalaşmaları baxımından müstəsna əhəmiyyətə malikdir”.
Prezident İlham Əliyevin təbirincə desək, Zərdabinin zəngin irsi gələcək nəsillərin azərbaycançılıq məfkurəsinə sədaqət ruhunda formalaşmaları baxımından müstəsna əhəmiyyətə malikdir.
Zərdabişünas professor İzzət Rüstəmov “Əkiniçi” ilə azərbaycançılıq ideologiyısının vəhdətini təhlil edərkən qeyd edir ki, onlar bir-birini ən yüksək səviyyədə tamamlayan məfhumlar olub.
Bundan başqa, İ.Rüstəmov qeyd edir ki, Zərdabi irsinin geniş səviyyədə öyrənilməsinə diqqətin artırılması birbaşa Ümummilli lider Heydər Əliyevin iradəsilə bağlıdır. “Son illərdə xalqımızın mütəfəkkir oğlu, milli mətbuatımızın banisi, Azərbaycanda maarifçilik ideologiyasının yaradıcılarından biri olan Həsən bəy Zərdabinin zəngin elmi irsinin öyrənilməsi məsələlərinə diqqətin artması, onun böyük adının daim xatırladılması tamamilə təbiidir. Ümummilli lider Heydər Əliyev, onun siyasətinin uğurlu davamçısı Prezident İlham Əliyev mənəvi mədəniyyətimiz tarixində böyük Həsən bəyin tutduğu çox möhtəşəm yeri layiqincə qiymətləndiriblər” - deyə professor bildirir.
Heydər Əliyev çıxışlarından birində “Azərbaycanda sosial-mədəni həyatın XIX əsrin ikinci yarısından etibarən sürətli canlanmasında və ictimai fikrin maarifçi-demokratik istiqamətdə zənginləşməsində Həsən bəy Zərdabinin müstəsna xidmətləri vardır” - deyib.
İ.Rüstəmov yazır ki, mənəvi-intellektual mədəniyyətimizin xüsusi diqqətçəkən bir sahəsini də XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində məhz maarifçilik təşkil edir. “...Maarifçilik mədəniyyəti, yaxud müəyyən konkret mənada maarifçilik fəlsəfəsi XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində, bütövlükdə, Azərbaycan xalqının mənəvi-siyasi baxımdan inkişafında mühüm mərhələdir. XIX əsrdə Azərbaycanda maarifçilik hərəkatının və maarifçilik ideya cərəyanının aparıcı qüvvələri, necə deyərlər, özül qoyanları məhz Mirzə Fətəli Axundzadə və Həsən bəy Zərdabi idi.
Bu baxımdan, Zərdabinin böyük cəfakeşliklə nəşrinə nail olduğu ilk anadilli qəzetimiz “Əkinçi”nin ərsəyə gəlməsi yeni tipli mənəvi mədəniyyətin yaradılması, milli oyanış, istiqlal məfkurəsinin formalaşması prosesində ciddi bir başlanğıc olmuşdur... Həsən bəy Zərdabinin amal və əməl məşəli olmuş “Əkinçi” Azərbaycan məmləkətində sivil düşüncəyə əsaslanan tərəqqi və inkişaf ideyalarının yayılması, milli mənlik şüurunun geniş kütləyə sirayətləndirilməsi yollarına gur işıq salmışdır”.
Zərdabişünasların bildirdiyinə görə, “Əkinçi”çin əsas dəst-xəttini azərbaycançılıq ideyası və bu ideyanın maarifçilik yolu ilə təbliği təşkil edib. Heç şübhəsiz ki, XIX əsrdə azərbaycançılıq görüşlərilə Azərbaycan cəmiyyətində əsaslı dönüş yaradan ziyalılardan biri kimi Həsən bəy Zərdabi çox böyük xidmətlər göstərib. Zərdabişünasların fikrincə, XIX əsrdə islam ideologiyasının mövqeyi möhkəm olsa da, sonralar o öz yerini türkçülük və azərbaycançılığa verib.
Fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Vahid Ömərovun qeyd etdiyinə görə, Azərbaycan milli ideologiyasının nəzəri və əməli yaradıcılarından biri olan Həsən bəy Zərdabi yazırdı ki, dil kimi din də millətin sütunlarından birini təşkil edir. “Müasir azərbaycanşünas alim, fransız F.Jorjon yazır: “Zərdabi geniş xalq kütlələrinin müraciət etmək arzusunun aydın ifadə olunduğu xalq danışığına yaxın, sadə dildə “Əkinçi” qəzetini nəşr etdirir. İlk vaxtlar çar hərəkatı dəstəkləyirdi”.
F.Jorjon qeyd edir ki, Azərbaycan ziyalıları öz maarifçilik ideyalarını yaymaq üçün ənənəvi metod kimi şeirlərlə yanaşı, mətbuat, teatr kimi müasir vasitələrdən də istifadə edirlər. O, XIX əsrin 70-ci illərində heyrətamiz dərəcədə inkişaf etmiş mətbuatı müasir vasitələrə aid edirdi. F.Jorjon Azərbaycan dilində Zərdabi tərəfindən nəşr olunan “Əkinçi” ilə yanaşı, “Ziya”, “Ziyayi-Qafqaz”, “Kəşkül” məcmuələrinin də adını çəkir. O, sonralar Azərbaycan ziyalılarının öz maarifçilik ideyalarını “Kaspi” kimi mətbuat orqanında da ifadə etdiklərini göstərir” - deyə V.Ömərov vurğulayır.
Tədqiqatçıların böyük əksəriyyətinin qənaətinə görə, “Əkinçi”i azərbaycançılığın kütləvi yayılmasını maarifin, teatrın, mədəniyyətin inkişafında görürdü. Azərbaycançılıq ideyasının inkişafında kütləviliyin oynadığı rol haqqında Yaşar Qarayev yazırdı: “Azərbaycançılıq milli özünüdərkin, etnik şüur intibahının fəlsəfədə, elmdə, ideya ifadəsidir. Lakin bu ideya, bu fəlsəfə də nəzəriyyədən təcrübəyə, milli ideyadan milli şüura tam halda yalnız o zaman çevrilir ki, ayrı-ayrı ziyalılar, təklər yox, kütlələr əməldə, işdə ona sahiblik şüuru nümayiş etdirirlər”.
Tədqiqatçı R.Məmmədov isə H.Zərdabinin azərbaycançı görüşləri haqqında bəhs edərək, göstərir ki, milləti bir millət kimi səciyyələndirən cəhətlər cəmiyyətin burjua inkişaf mərhələsinə keçməsi ilə formalaşmır. Tədqiqatçının fikrincə, xalqın milli xarakterini müəyyən edən xüsusiyyətlər uzun əsrlər boyu xalqın konkret tarixi inkişafı prosesində və bu prosesin özünəməxsus cəhətlərini əks etdirərək yetişir, cilalanır və millətin, milli mədəniyyətin, milli şüurun təşəkkülü ilə yeni keyfiyyət alır, milli xarakteri müəyyən edən keyfiyyətə çevrilir.
Zərdabişünasların fikirlərinə əsaslanaraq qeyd edək ki, milli şüurun oyanışı millətin öz əslini-kökünü, tarixini tanıması problemi ilə sıx bağlı olub. Tədqiqatçıların yazdıqlarına görə, XIX əsrin sonlarına doğru “Əkinçi” qəzetinin simasında milli mətbuatımızın yaranması ilə maarifçilik və milli özünüdərk prosesinin yeni mərhələsi başlanır.
V.Ömərovun yazdığına görə, əvvəl “Əkinçi”, sonralar “Kəşkül” və “Ziya” qəzetlərinin səhifələrində milləti səfərbər edən, ona kimliyini anladan yüzlərlə yazı nəşr olunurdu. Bu yazılarda millətin maariflənməsinə, azərbaycançılıq ideologiyasının daha geniş miqyasda yayılmasına rəhbərlik edən H.Zərdabi milli mövcudluq uğrunda ölüm-dirim savaşından - “zindəganlıq davasından” qalib çıxmaq üçün xalqı kütləvi şəkildə elmə, maarifə yiyələnməyə və bu yolda öz haqqını qorumağa çağırırdı. O, cəmiyyətdə daim mübarizə getdiyini xatırladaraq yazırdı: “Əvvəllər insanlar zindəganlıq davasını yumruq, sillə, sonra qılınc, qalxan və dəxi sonra tüfəng və qeyri-əsləhələr ilə edirdi. Elə ki, sonra vurmaq, öldürmək nəhy oldu, insan zindəganlıq davasını ağıl ilə edir. Hər kəsin ki ağlı çoxdur, qanacağı artıqdır, bu zindəganlıq davasında düşmənə artıq qalib gəlib, onun ruzusunu günü-gündən azaldıb, bədənini zəifləndirib, cürbəcür naxoşluğa düçar edib, axırda tələf edər. Çünki ağıl və qanacaq artıq olmağı elm təhsil etmək ilədir, ona görə biz müsəlman qardaşlarımıza “oxuyun, elm təhsil edin!” - deyəndə zikr olan zindəganlıq davasından ötrü deyirik ki, bu davada müsəlman qardaşlarımız məğlub olub axırda puç olmasınlar”.
Bildiyimiz kimi, XIX əsrin ikinci yarısında milli ideyaların rüşeymlərinin və milli ideologiyamızın yaranması prosesində Həsən bəy Zərdabi (1842-1907) və onun “Əkinçi” qəzetinin müstəsna əməyi olub. Alimlərin fikrincə, biz milli ideyalardan, milli-mənəvi dəyərlərdən bəhs ediriksə, H.Zərdabi və “Əkinçi” bir-birindən ayrı tutula bilməz. “H.Zərdabinin çağdaşlarından başlıca üstünlüyü də milli ideyaları ortaya qoymaq üçün daha əlverişli bir vasitəni - mətbuatı seçməsi idi. Mətbuat xalqın kütləvi şəkildə maariflənməsi, türk millətinin oyanışı, milli və dini birlik ideyasının yayılması baxımından çox önəmli idi. Ən vacib məqam odur ki, “Əkinçi”nin dövründə köhnəpərəstlərə qarşı bütöv bir yenipərəstlər cəbhəsi yarandı. Artıq Azərbaycan ziyalıları tək-tək (A.Bakıxanov, M.Ş.Vazeh, M.F.Axundzadə və başqaları kimi) deyil, sxolastik dünyagörüşə və mühafizəkarlığa qarşı, müəyyən mənada, bir mövqedən mübarizə aparmışdılar. Bu baxımdan, Zərdabi yalnız milli mətbuatın banisi deyil, o həm də, milli ideologiya əsasında, 1918-ci ildə yaranan Azərbaycan Cümhuriyyətinin qurucularının ideoloqudur. Ümumilikdə, Zərdabinin Qafqaz müsəlmanlarının-türklərinin maariflənməsi, oyanışı və milli birliyi uğrunda apardığı mübarizə iki başlıca amilə:
1) Azərbaycan türklərinin millət kimi formalaşmasına, yəni siyasi-ideoloji mənada, milli birliyin-millətin yaranmasına;
2) Qafqaz müsəlmanları arasında, başda türklər olmaqla milli birliyin yaranması yolunda islamın müsbət rol oynaya bilməsi işinə xidmət etmişdir. Fikrimizcə, bu iki məsələ - millətin formalaşması və milli birliyin yaranmasında islamın rolu Zərdabinin yaradıcılığında vəhdət təşkil etmişdir. Bu baxımdan, Zərdabinin “müsəlman”, “müsəlman milləti” və s. ifadələri “türk”, “Qafqaz türkləri”, “türk milləti” anlayışlarının sinonimi kimi başa düşülməlidir. Əslində, ana dilinin və millətinin adının “türk” olduğunu bildiyi, üstəlik, “Əkinçi”də tez-tez doğma dilini “türk dili” adlandırdığı halda, yalnız “millət” məfhumu baxımından Zərdabinin “Qafqaz müsəlmanlan”, “müsəlman”, “islam milləti” anlayışlarından istifadə etməsi təsadüfi deyil.
Zərdabi “Əkinçi”yə yazdığı məqalələrinin birində bu məsələyə müəyyən qədər aydınlıq gətirməyə çalışmışdır. Onun fikrinə görə, qədim dövrlərdə Qafqaz Asiya ilə Avropa arasında bir körpü rolunu oynamışdır. Asiya qitəsində əhali çoxaldıqca, Qafqazdan köçüb Avropaya gedirmiş. Ancaq bununla yanaşı, həmin tayfalardan bəziləri Qafqazda məskunlaşmışlar” - deyə V.Ömərov qeyd edir.
Zərdabiyə görə, sonra Qafqaza ərəblər gəlib və buranın əksər əhalisini islamlaşdırıb. V.Ömərovun bildirdiyinə görə, lakin Qafqaz millətlərinin əksəriyyəti islamı qəbul etsələr də, etnik tərkibin rəngarəngliyi onların bir millət kimi birləşməsinə əngəl olub. “Bu baxımdan, Zərdabi də Bakıxanov kimi Qafqazda yaşayan xalqların etnik müxtəlifliyini nəzərə alaraq, daha çox “müsəlman” anlayışından istifadə edib. Eyni zamanda, bu, o dövrdə türklərin özlərini müsəlman kimi qələmə vermələri, həddən artıq islam təəssübkeşliyi ilə bağlı idi. Zərdabi də XIX əsrdə, “müsəlman”, “islam milləti” anlayışının cəmiyyət daxilində hökm sürdüyü bir zamanda, birdən-birə Azərbaycan türk millətindən söz aça bilməzdi. Əlbəttə, bu dövrdə Zərdabi, Axundzadə, Bakıxanov, Zakir və başqa ziyalılarımız sadə rəiyyətdən fərqli olaraq, Qafqaz müsəlmanlarının əksəriyyətinin türk mənşəli olmasını daha yaxşı anlayırdılar. Bu baxımdan, Zərdabinin bir türk kimi, türkcə qəzet nəşr etməsi və burada türk dilini özünə doğma sayması təbii idi. Zərdabi “Əkinçi”nin ilk sayındaca rus dilində olan hökumət qərarlarının, fərmanlarının doğma türk dilinə tərcümə edildiyini bildirirdi: “Məzkur qərardadı biz öz türk dilimizə tərcümə etmişik”. Zərdabi “Əkinçi” qəzeti bağlandıqdan sonra, məcburi şəkildə uzun müddət ictimai fəaliyyətdən uzaqlaşsa da, XIX əsrin sonlarına yaxın yenidən fəal şəkildə millətinə xidmət etməyə başlamış, “Kaspi”, “Həyat” və başqa qəzetlərdə milli ruhlu məqalələrlə çıxış etmişdir”.
V.Ömərovun qeyd etdiyinə görə, bu baxımdan, H.Zərdabinin “Əkinçi”dən sonrakı fəaliyyəti də millətinin oyanışı və inkişafı ilə bağlı olub, o, həm bir çox çağdaşlarının (N.Vəzirov, S.Ə.Şirvani, Əhsənül Qəvaid və b.), həm də yeni nəslin (Ə.Hüseynzadə, M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Ağaoğlu və b.) milli ruhda yetişməsində və formalaşmasında müstəsna rol oynayıb: “Təsadüfi deyil ki, çağdaşları ilə yanaşı, XX əsrin əvvəllərində yaşamış bir çox tanınmış ziyalılarımız da - Ə.Hüseynzadə, M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Ağaoğlu, Ə.M.Topçubaşov və başqaları H.Zərdabini özlərinin müəllimi, ustadı sayıblar”.
Zərdabinin və onun ölməz əsəri “Əkinçi”nin azərbaycançılıq ideologiyasının formalaşmasında mislilsiz rol oynadığı göz önündədir. Bizdən sonra gələn nəsillər də Zərdabinin azərbaycançılıq görüşlərini öyrənəcək və daha geniş müstəvidə təbliğ edəcək.
İradə SARIYEVA
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
