Son iki ildə Rusiya ilə Ermənistan arasında ciddi ixtilafların yaşanması heç kimə sirr deyil və bu fonda Moskvanın tədricən İrəvanın arxasından çəkilməsi də özünü aydın şəkildə göstərir. Məsələnin bu tərəfinə nəzər salan erməni politoloq Stepan Danielyan baş verənlərə görə Nikol Paşinyan iqtidarının çoxsaylı yanlışlıqlarla müşayiət edilən siyasətini qınayır. O qeyd edib ki, erməni-rus münasibətlərində gərginlik var:“Təkcə erməni-rus münasibətlərində yox, həmçinin Ermənistan və Rusiya rəhbərləri arasında da gərginlik var”.
Bütün bunlar fonunda Rusiyanın Azərbaycan-Ermənistan sərhədində baş verənlərə 2016-cı ilin aprelindən fərqli olaraq müdaxilə etməməyə çalışması İrəvanda həm böyük qorxu yaradıb, həm də Kremldən narazılıqları artırıb. Bu xüsusda Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu Avroatlantik Təhlükəsizlik Mərkəzinin aparıcı elmi işçisi, tanınmış politoloq Sergey Markedonov “Carnegie” Mərkəzinin saytında yazır ki, iyulun ortalarında Azərbaycan-Ermənistan sərhədində baş vermiş qarşıdurmaya Moskva və Ankaranın reaksiyası tam fərqli olub. Burada Kremlin yanaşması Ermənistan üçün şok terapiyasına bərabər olub:“Türkiyə Ermənistanın hərəkətlərini pisləyərək kəskin bəyanatlar verib. Xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu İrəvanı “ağlını başına yığmağa” çağırıb, müdafiə naziri Hulusi Akar isə bildirib ki, Türkiyə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə bacardığı dəstəyi verəcək. Bu kəskin bəyanatların müqabilində Kremlin reaksiyası xeyli təmkinli olub. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov Bakı və İrəvanı atəşkəs rejiminə qayıtmağa çağırıb, Vladimir Puitin isə iyul eskalasiyasını Rusiya Təhlükəsizlik Şurasında müzakirə etdikdən sonra deyib ki, Moskva bu qarşıdurmada vasitəçi olmağa hazırdır.
Rusiya niyə bu qədər ehtiyatlı mövqe tutub? Halbuki, Ermənistanda bir çoxlarının fikrincə, belə mövqe onun Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı qarşısında öhdəliklərinə ziddir. Həm də Rusiya Cənubi Osetiyadan Krımadək başqa postsovet münaqişələrində daha sərt hərəkət etmişdi. Amma Ermənistan-Azərbaycan hərbi səhnəsində təmkin nümayiş etdirir. Belə çəkingənlik Rusiyanın regiondakı siyasətinin bir neçə fundamental xüsusiyyətlərini əks etdirir. Birincisi, Moskvanın bütün Qafqaz və əsasən də postsovet münaqişələrinin tənzimlənməsinə universal yanaşması yoxdur. Abxaziya və Cənubi Osetiya modeli Dnestryanıda, Krım və Donbas hadisələrində tətbiq edilmədi. İkincisi, Rusiya üçün hətta çoxtərəfli strukturlarda da ikitərəfli münasibətlərin xüsusi dəyəri var. Məsələn, Azərbaycanın Gürcüstandan fərqi nədir? Rusiya 2008-ci ildə Gürcüstanda baş verən eskalasiyaya sərt reaksiya vermişdi. Bu ona görə belədir ki, Bakı öz ərazilərinin qaytarılması üçün hərəkətlərini anti-Rusiya ritorikası ilə birləşdirmir. Azərbaycan parlamenti Rusiya işğalçılarına dair qətnamələr qəbul etmir, Halbuki, Gürcüstanın ritorikasında bütün bunlar 2008-ci il müharibəsindən çox əvvəl var idi. Azərbaycan Moskvanın vasitəçiliyinə müsbət kontekstdə baxır. Eləcə də Prezident İlham Əliyev Rusiyanın Qarabağ tənzimlənməsindəki müsbət rolundan bəhs edir. Bakı KTMT-yə və ya Avrasiya İttifaqına daxil olmağın perspektivinə skeptik yanaşır, amma Gürcüstandan fərqli olaraq, NATO və Avropa İttifaqına da can atmır. Üstəlik, hətta Qərbin bəzi siyasi və məişət standartlarını tənqid edir. Əlbəttə, Azərbaycanda “gürcü seçiminə” rəğbətlə yanaşanlar da var, amma onların nüfuzu böyük deyil. Heç Moskva da Azərbaycanın ikinci Gürcüstana çevrilməsini istəmir və buna görə də Bakını öz əli ilə qarşıdurma yoluna itələmir. Təbii, Azərbaycan rəhbərliyi “Avroatlantika həmrəyliyi” və “Rusiyadan qaçış” yolunu tutsa, vəziyyət başqa cür ola bilərdi.
Bu məsələdə Rusiya siyasətinin Türkiyə siyasətindən başqa bir fərqi də var. Ankaranı Ermənistan o qədər də maraqlandırmır. Moskva isə Qafqazda bir neçə ampluada çıxış edir. Bunlardan biri Ermənistanın müttəfiqi, digəri isə Qarabağ tənzimləməsində vasitəçi roludur. Son eskalasiya zamanı Ermənistanda KTMT-nin ünvanına çoxlu tənqidlər səslənirdi. Amma Ermənistanın başqa seçimi yoxdur. KTMT Ermənistanın Rusiya ilə hərbi əməkdaşlığına və güzəştli qiymətlərlə Rusiya silahı almasına yol açır. Bu, Ermənsitanın müdafiə qabiliyyətini və təhlükəsizliyini qonşuları düşünülməmiş addımlardan çəkindirən səviyyədə təmin etmək imkanı verir. Ermənistan KTMT-dən çıxsaydı, elə həmin Türkiyə yalnız nazir bəyanatları ilə kifayətlənməyə bilərdi. Suriya, İraq və Kipr təcrübələri göstərir ki, Ankara özünün yaxın xaricində təkcə zərif qüvvəyə bel bağlamır. Qarabağ məsələsində isə, məhz Rusiyanın vasitəçiliyi ilə 1994-cü ilin atəşkəs razılaşması əldə olunub və 2016-cı ilin dördgünlük müharibəsinə nöqtə qoyulub. Abxaziya və Donbasdakından fərqli olaraq, ABŞ və Avropa İttifaqı Rusiyanın bu münaqişədəki rolunu müsbət qiymətləndirir. Onda ritorik bir sual doğur: Moskvanın növbəti güc nümayişi naminə bu kapitalla risq etməsinə dəyərmi? Düzdür, Moskvanın belə mövqeyi nə Bakı, nə də İrəvanı qane edir. Amma Moskva kiminsə xeyrinə son seçimi etsəydi, özünün manevr üçün məkanını xeyli daraltmış olardı. Rusiyada yaxşı başa düşürlər ki, kompromis axtarmaq Ermənistan və Azərbaycan tərəflərinin işidir. Onlar buna hazır deyillər və bunu onların əvəzinə heç kəs etməyəcək”.
Başqa bir Rusiya politoloqu Pavel Felgenhauer “Novaya gazeta” nəşrində yazır ki, KTMT-nin üzvləri olan Qırğızıstan, Qazaxıstan, Tacikistan və Belarus heç vaxt, heç bir şəraitdə Cənubi Qafqazda vuruşmağı planlaşdırmır. Bu isə Ermənistan üçün daha bir zərbədir:“Moskva regionda hegemon mövqelərini bərpa etməyə çalışır. Bu isə ondan Bakı və İrəvan arasında yaxşı münasibətlərin balanslaşdırılmasını tələb edir. 102-ci hərbi baza Ermənistanda NATO-nu çəkindirmək üçün yerləşdirilib, Azərbaycan üçün yox. Amma hər halda, idarə olunmayan eskalasiya yaransa, Türkiyə təhlükəsi ciddiləşə və Türkiyə qoşunları İrəvanın yaxınlığında olan Naxçıvana girə bilər. Bununla belə, əksəriyyəti Rusiya pasportu gəzdirən müqaviləli erməni hərbçilərdən ibarət bir Rusiya briqadası Türkiyə ordusunun tam gücü qarşısında nədir ki?”. Rusiyada tanınmış politoloq Andrey Nikulin isə qeyd edir ki, bu məsələdə Ermənistanın Kremlin hərbi və siyasi dəstəyindən məhrum olması aydın görünür:“Ermənistandakı baza orada “ermənidaxili maraqlar üçün” və “keçmiş qüdrətin simvolu” kimi qurulub. Ümid edirəm ki, biz ondan Azərbaycana qarşı istifadə etməyi planlaşdırmırıq. Həm də Türkiyə və İran regionda elə bir üstün hərbi gücə malikdirlər ki, kommunikasiya baxımından əlahiddə bir neçə min əsgər onsuz da sanballı bir rol oynamayacaq”. Məhz bunlar fonunda indi Ermənistan Rusiyanın dəstəyindən məhrum olduğunu yaxşı görür və son sərhəd eskalasiyasının ona çox baha başa gələcəyini də yaxşı bilir.
Nahid SALAYEV
