ABŞ və İran arasında artan gərginlik dünya neft bazarına daha sürətlə təsir etməyə başalyır. Qərb şirkətlərinin İranı tərk etməsi. Eyni zamanda bir çox ölkələrin İrandan neft alışını dayandırması bazarlarda “qara qızıl“ın qiymətinin daha sürətlə bahalaşmasına rəvac verir.
Ümumiyyətlə, real vəziyyət göstərir ki, ABŞ-ın sanksiyaları ilə əlaqədar İranın xam neft ixracı azalır. Rəsmi Tehranın neft ixracı apreldən indiyədək 28 faiz azalıb. Belə ki, İranın neft ixracı bu ilin aprel ayından bu vaxtadək gündəlik 810 barrel aşağı düşüb.
İranın Neft Nazirliyinin məlumatlarına görə, Tehran apreldə gündəlik 2,87 milyon barrel neft ixrac edib. Bu həcmin təxminən 1,4 milyon barreli Çin və Hindistana göndərilib. Amma avqustda vəziyyət dəyişib. Avqustda Çin İrandan neft idxalını artıraraq, gündəlik 874 min barrelə çatdırıb. Əvvəlki ayla müqayisədə Hindistanın İrandan neft idxalı 32 faiz azalaraq sutkada 523 min barrel olub. Koreya Respublikası isə keçən aydan etibarən İrandan neft idxalını tamamilə dayandırıb. Beləliklə də avqustun sonunda İranın neft ixracı sutkalıq 2 milyon 60 min barrelə düşüb. Qeyd edək ki, İran təxminən 158 milyard barrel xam neft ehtiyatı ilə Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı (OPEK) üzrə Venesuela və Səudiyyə Ərəbistanından sonra 3-cü sırada qərarlaşıb. İran neftini hədəf alan ABŞ-ın ikinci sanksiyalar paketi isə noyabrın 5-dən qüvvədə olacaq. Bununla İranın neft ixracının həcminin daha da azalması gözlənir və bu hal neftin qiymətini daha da artırır. Xüsusən də Hindistanın İrandan neft alışını azaltması Tehran üçün ciddi problemdir.
Hindistanın neft emalı zavodları isə yaxın iki ay ərzində İrandan aldıqları xam neftin həcmini iki dəfə azaldacaq ki, ABŞ-ın İran neftinin ixracı ilə bağlı sanksiyalarından azad olsun. Qeyd edək ki, Hindistan İran neftinin ixracına görə Çindən sonra ikinci yerdədir. Yaranmış vəziyyət ABŞ-ın İrana qarşı hazırladığı hərtərəfli sanksiya planının sentyabr və oktyabr aylarında Hindistan vasitəsilə tətbiq olunacaq başlanğıc mərhələsi deməkdir və neftin bahalaşmasına səbəb olur. Üstəlik, bazardakı qiymət tendensiyası da artım yönümlüdür. Odur ki, neftin yaxın gələcəkdə ucuzlaşması real deyil. Analitiklər bildirir ki, neft bu gedişlə tezliklə 100 dollarlıq həddi keçəcək. Artıq Azərbaycan neftinin barreli 81 dollara çatır. Son məlumatlara görə, Azərbaycanın dünya bazarına çıxararaq satdığı xam neftin 1 barrelinin qiyməti 0,03 dollar və yaxud 0,04% artıb. Hazırda neftimizin qiyməti 80,69 dollardır.
O da maraqlıdır ki, əsas neft istehsalçıları qiymətlərin ən azı 80 dollarlıq həddə qalmasını istəyir. Məsələn, "Bloomberg" agentliyi bildirir ki, Səudiyyə Ərəbistanı "Brent" markalı neftin barrelinin qiymətinin 80 dollardan aşağı düşməsini məqbul sayır: "Ən azı, qısamüddətli perspektivdə Səudiyyə Ərəbistanı bu qiyməti normal hesab edəcək. Çünki dünya bazarı ABŞ sanksiyaları ilə əlaqədar İrandan olan təchizatın azalmasına adaptasiya olmağa çalışır". Agentliyin məlumatına görə, Səudiyyə Ərəbistanı müxtəlif hasilatçılarla danışıqlarda neftin qiymətinin hədəf səviyyəsini qeyd etməkdən yayınsa da, qeyd edib ki, krallıq neftin barrelinin 80 dollardan yüksək olmasına töhfə vermək istəməsə də, görünür, daha buna mane ola bilməyəcək. Bu fonda agentlik qiymətin 100 dollarlıq həddə çatmasını qaçılmaz sayır. Neftin qiymətinə ən çox təsir edən faktorlardan biri də OPEK-ə üzv və qeyri-üzv dövlətləri tərəfindən neft hasilatının azaldılmasına dair sazişin müddətinin 2018-ci ilin sonuna kimi uzadılması ilə bağlı əldə olunan razılıqdır. Nəticədə neft hasilatının, eləcə də dünya bazarına çıxarılan neftin həcminin birbaşa tələbə tənzimlənməsi təklifə təsir göstərir ki, bu da qiymətlərin stabilləşməsi baxımından vacibdir. İqtisadçı ekspert Vüqar Bayramov isə bildirir ki, hazırda dünya bazarında neftin bahalaşması İrana tətbiq edilən sanksiyalarla bağlıdır: “ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyaları İran neftinin bazara nəqlinə çətinliklər yaradır. ABŞ noyabra kimi İrandan neft alan ölkələrə vaxt qoyub. Həmin ölkələr İrandan neft almağa davam etsələr, ABŞ onlara da sanksiya tətbiq edə bilər. Hazırda dünya bazarında neftin qiyməti siyasiləşib. Növbəti dövrlərdə qiymətin dəyişməsi siyasi qərarlardan asılı olacaq. Yaxın zamanlarda neftin hazırkı qiymətlərinin qorunub saxlanacağı inandırıcıdır”. Rusiyanın “Qazprom neft” şirkətinin rəhbəri Aleksandr Dyukov isə vurğulayır ki, ümumiyyətlə, dünya bazarında neftin qiyməti yaxın 3-4 il ərzində sabit və yüksək olacaq. Hesab edilir ki, neftin qiymətinin yüksəlməsi Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafı üçün yeni böyük təkan olacaq. Uzun dövr ərzində neftin qiyməti yüksək səviyyədə olarsa, Azərbaycan iqtisadiyyatı daha çox gəlir əldə edəcək. Həm valyuta ehtiyatları artacaq, həm də investisiya imkanları genişlənəcək. Eyni zamanda, manatı bundan sonra daha sabit mövqenin gözlədyini də demək olar. Bununla yanaşı, qeyri-neft sektoruna daxili imkanlar hesabına yönəldilən vəsaitin də artması proqnozlaşdırılır.
Nahid SALAYEV
