Dünyanın geosiyasi və geoiqtisadi müstəvisində baş verənlər neftin qiymətində yenidən dinamik yüksəlişə rəvac verib. Görünən budur ki, hazırda baş verənlər neftin qiymətində yüksəlişin daha uzun müddət olmasını qaçılmaz edəcək. Eyni zamanda artıq o da həqiqətdir ki, neft resurslarını sabit şəkildə dünya bazarlarına çıxarmağı bacaran ölkələr, o cümlədən də Azərbaycan bu məhsulun satışından daha çox gəlir əldə edə biləcək.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan neftinin qiyməti bahalaşır. Son məlumatlara əsasən, “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 1,21 dollar bahalaşaraq 81,5 dollar təşkil edib. Xatırladaq ki, Azərbaycan neftinin bir barrelinin qiyməti sonuncu dəfə mayın 23-də 81,31 dollar olub. Digər tərəfdən bu ilin ilk səkkiz ayında neft gəlirlərmiz ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə iki dəfə artıb. Belə ki, cari ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycandan 19 milyon 934 min 911 ton xam neft və bitumlu minerallardan alınan xam neft məhsulları ixrac edilib. Səkkiz ayda ixrac edilən neft və neft məhsullarının dəyəri isə 10 milyard 493 milyon 533 min ABŞ dolları olub. Ötən ilin eyni dövründə isə Azərbaycandan 13 milyon 270 min 401 ton xam neft ixrac olunub, ixrac edilən neftin dəyəri 5 milyard 85 milyon 538 min dollar təşkil edib.
Amma ilin sonuna kimi Azərbaycanın neft gəlirlərinin bir qədər də artması proqnozlaşdırılır. Çünki neftin qiymətinin tezliklə 100 dollara çatması istisna olunmur. Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak bunu İran ətrafında baş verən proseslərlə izah edib. Onun sözlərinə görə, İranla bağlı qeyri-müəyyənlik və geosiyasi proseslər neft bazarına təsir edir. Nazir bildirib ki, neft bazarı bəzi ölkələrdə istehsalın azalması ilə əlaqədar olaraq kövrək hala gəlib: “Bazar İranla bağlı qeyri-müəyyənliklə yanaşı, geosiyasi proseslərdən də təsirlənir. Bu, İrandan gündəlik 2 milyon barrel neft idxal edən ölkələrə mənfi təsir göstərir”.
Qeyd edək ki, ABŞ noyabrdan etibarən İrana qarşı yeni sanksiyalar tətbiq edəcək. Bu da neft bazarına öz təsirini göstərir və “qara qızıl”ın qiymətində bahalaşmanı dəstəkləyir. Beynəlxalq Energetika Agentliyinin (BEA) sentyabr ayı üzrə hesabatında da bildirilir ki, dünya bazarında neftin 1 barrelinin qiymətinin 80 ABŞ dollarını keçməsi İran və Venesualanın neft bazarını tərk etməsi ilə bağlıdır: "Neft bazarında vəziyyət kritikdir, bugünə qədər İran və Venesueladan əldə edilən nefti digər ixracatçıların hesabına təmin etmək çətin olacaq. Venesuelada gündəlik neft hasilatının həcmi ilin sonuna qədər 1,24 milyon barreldən milyon barrelə düşə bilər. Bundan başqa, qarşıdakı 54 gün ərzində İrandan neft alan ölkələr sanksiyaların təhdidi altında idxala davam edib-etməyəcəklərinə qərar verməlidir. Liviyadakı münaqişələr də yenidən başlaya bilər".
Bu durumda “FACTS Global Energy”nin rəhbəri Fereidun Fesharaki vurğulayır ki, “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 100 dolları keçə bilər: “İranın neft təchizatının tamamilə dayanması vəziyyətində digər böyük istehsalçılar bu boşluğu asan doldura bilməyəcəyi üçün “Brent”in bir barrelinin qiyməti 100 dolları keçə bilər. ABŞ-dakı şist nefti istehsalçıları, demək olar ki, maksimum səviyyədə hasilat həyata keçirir. Buna görə də, ABŞ-ın şist neftinin bazarda İran boşluğunu dolduracağına inanmaq məntiqsizdir. Neftin qiymətinin 100 dollara yüksəlməsi isə ABŞ və Çinin ticari gərginliyindən asılıdır”. Artıq ABŞ özü də neftin qiymətinə dair proqnozunu artırıb. ABŞ-ın Enerji İnformasiya Administrasiyası qiymətlərin indikindən ən azı 15-20 faiz yüksək olacağını bildirir. Bu isə, digər hasilatçılar kimi, Azərbaycanın da neft gəlirlərinin artması deməkdir. Bu hal ölkənin maliyyə sahəsində manevr imkanlarını genişləndirmək, valyuta ehtyiatlarını artırmaqla yanaşı, manatın sabitlyinin daha etibarlı şəkildə qorunması baxımından da vacib əhəmiyyət kəsb edir. Qonşu Rusiyadan, Türkiyədən, İrandan fərqli olaraq, manatın bundan sonra da sabit səviyyədə qalacağı proqnozlaşdırılır. Elə iqtisadçı Vüqar Bayramov da vurğulayır ki, neft qiyməti Azərbaycan üçün vacibdir. Ekspert bildirib ki, dünya bazarında neftin qiymətinin hazırda artmağa davam etməsi Azərbaycana və dövlət büdcəsinə daxil olan vəsaitlərin həcminin artmasına gətirib çıxarır: “Neftin qiymətinin bahalaşması strateji valyuta ehtiyatlarımızın artması baxımından da çox vacibdir. Bu, nəticə etibarilə Azərbaycanın dövlət gəlirlərinə çox müsbət təsir göstərir. 2018-ci ilin dövlət büdcəsində nəzərdə tutulan məbləğlə müqayisədə neftin dünya bazar qiyməti xeyli yüksəkdir. Bu da, təbii ki, 2018-ci ildə Dövlət Neft Fonduna və dövlət büdcəsinə daxil olan vəsaitlərin həcminin artması deməkdir. İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzi neftin bahalaşması fonunda Neft Fonduna və dövlət büdcəsinə daxil olan əlavə vəsaitlərin həcmi ilə bağlı tədqiqatlar aparıb. Neftin qiymətinin 60 dollar olması fonunda ölkəyə 2 milyard 569 milyon dollar, Neft Fonduna isə əlavə 2 milyard 382 milyon dollar vəsait daxil olur. Neftin dünya bazarında orta qiyməti 75 dollar və daha artıq olarsa, bu zaman Neft Fonduna 4 milyard 764 milyon dollar, ölkəyə isə 5 milyard 139 milyon dollardan çox əlavə vəsait daxil olur. Hesablamalar göstərir ki, neftin baha olması ölkəyə və büdcəyə proqnozlaşdırılandan daha çox vəsaitin daxil olmasına imkan yaradıb. Neftin dünya bazar qiymətinin artması növbəti dövrlərdə də ölkəyə daxil olan valyutanın həcmində artımlara gətirib çıxaracaq".
Tahir TAĞIYEV
