Türkiyədə dolların məzənnəsi son 5 gündə 6%-dən çox azalaraq 3,60 lirədən 3,38 lirəyə düşüb. Araşdırmalar göstərir ki, buna səbəb son iki ayda Türkiyədə dolların 20% bahalaşmasından sonra bankların və investisiya fondlarının mənfəətlərini realizə etməsi, eləcə də ölkə prezidentinin çağırışı ilə əhalinin və bir çox müəssisələrin əllərində olan dolları satışa çıxarmasıdır.
Qeyd edək ki, bu günlərdə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan ölkə vətəndaşlarını valyuta ehtiyatlarını qızıla və ya lirəyə çevirməyə çağırıb: "Valyuta təzyiq vasitəsidir. Nəyə görə biz ehtiyatlarımızı təzyiq vasitəsinə çevirməliyik? Xarici valyutanı yastıq altında saxlayanlar bu vəsaitləri lirə və ya qızıla çevirməlidir. Gəlin milli dəyərlərimizi dəstəkləyək. Bu, Türkiyəyə təzyiq göstərməyə çalışanlara cavab olacaq. Narahat olmayın, itki ilə üzləşməyəcəksiniz". Elə bundan sonra əhali əlindəki valyutanı satışa çıxarıb. Lakin Türkiyə prosesi təkcə bununla sonuclamaq istəmir. Xarici ticarətdə də milli valyutalardan istifadə olunması əsas hədəflər sırasında yer alır.
Ərdoğan bununla bağlı bildirib ki, Türkiyə, Rusiya, İran və Çin qarşılıqlı ticarətdə dollardan imtina edərək öz valyutalarından istifadə edə bilər: "Biz Rusiya, Çin və İranla alış-verişimizi yerli pulla həyata keçirmək üçün addımlar atdıq. Oralarla ticarətimizi yerli pulla həyata keçirmək üçün addımlar atacağıq. Onlardan nəsə alsaq onların pulu ilə, onlar bizdən alanda bizim pulla alacaqlar. Mərkəzi Banka təlimat verdik". Hazırda Türkiyə ilk növbədə Rusiya ilə ticarəti milli valyuta üzərindən aparmaq niyyətindədir. Rusiya hökumətindəki adı açıqlanmayan anonim mənbə isə bildirib ki, Rusiya ilə Türkiyə arasında yerli valyuta ilə ticarət həyata keçirilməsi üçün hər hansı maneə yoxdur. Mənbə qeyd edib ki, Türkiyə lideri Rəcəb Tayyib Ərdoğanın "yerli ödəmə" sistemi ilə bağlı etdiyi təklifin dəyərləndirilməsi mümkündür: "Beynəlxalq ticarət qaydaları bunu qadağan etmir. İqtisadi cəhətdən tam uyğundur. Faktiki olaraq qarşımızda heç bir maneə yoxdur". Ankara, İran və Çinlə yanaşı, bir sıra digər ölkələrlə də ticarətin milli valyutada olmasını istəyir və bu sırada Azərbaycan da var. Türkiyə mediasında yayılan məlumatlardan belə bəlli olur ki, Ankara bir sıra digər ölkələrlə ticarət dövriyyəsini milli valyutalara keçirmək üçün danışıqlara başlayıb. Həmin ölkələr arasında Azərbaycan da var.
Bildirilir ki, Türkiyənin İqtisadiyyat Nazirliyi Azərbaycan, Gürcüstan, Qırğızıstan və İraq kimi ölkələrlə ticarət dövriyyəsinin, dollar və avro ilə deyil, milli valyutalarla aparılması üçün artıq təmaslara başlayıb. O da bildirilir ki, bəzi ölkələr artıq gələn ilin birinci yarısından Ərdoğanın təklifinə dəstək verərək Türkiyə ilə ticarət dövriyyəsində yerli valyutadan istifadə edəcək. Hesab olunur ki, ticarətdə milli valyutlardan istifadə edən ölkələrin sayının artması dolların mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə sarsıda biləcək. Özü də bu prosesə Rusiya, Çin kimi böyük iqtisadiyyata malik ölkələr də qoşulur. Xüsusən də Çin böyük bir iqtisadiyyata malikdir, dünyada ən böyük ikinci iqtisadiyyatın sahibidir. Ekspertlər hesab edir ki, ənənəvi olaraq dollardan imtina edilməsi gələcəkdə daha çox ölkənin dollardan imtina etməsinə psixoloji zəmin yarada bilər. Amma aydındır ki, dollardan imtina birdən-birə baş tutmayacaq. Çünki bu gün beynəlxalq hesablaşmaların 60 faizə qədərinin dollarla həyata keçirilməsi və ölkələrin valyuta ehtiyatlarının 63 faizdən çoxunun dollarda saxlanması bu valyutanın dünya maliyyə sistemindəki hələ böyük rolunun olduğunu göstərir. Düzdür, ötən əsrin 70-ci illərindən sonra beynəlxalq hesablaşmalarda ingilis funt-sterlinqindən, alman markasından, yapon ienindən, avrodan və başqa digər valyutalardan da istifadə olunur. Lakin həqiqətdir ki, bu gün ABŞ dolları beynəlxalq ticarətdə hələ əsas alış-veriş vasitəsidir. Lakin dollardan imtina etmək istəyən ölkələrin sayının artması fonunda bu valyutanın mövqeyi sürətlə zəifləyə bilər. Azərbaycanın da xarici ticarətdə milli valyutadan istifadə etməsi ölkəmiz üçün müsbət dividendlər vəd edir. Artıq Rusiya ticarəti milli valyutada aparmaq niyyətini bildirib. Eyni mövqeni indi Türkiyə də bəyan edir. Qeyd edək ki, cari ilin 10 ayının yekunlarına əsasən, Türkiyə Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşıdır. Ölkələr arasında ticarət dövriyyəsinin həcmi 2 milyard dollardan artıq olub. Azərbaycanın ümumi ticarət dövriyyəsinin 12,91%-i Türkiyənin payına düşür. 10 ay ərzində Türkiyəyə 1,3 milyard dollarlıq mal ixrac edən Azərbaycan hesabat dövründə qardaş ölkədən 954 milyon dollarlıq mal idxal edib. İndi ticarətin milli valyutalarda aparılması hər iki ölkənin maliyyə bazarlarının ABŞ valyutasının təzyiqindən xilas olması deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
