Ölkənin iqtisadi gündəmində ən çox müzakirə predmetinə çevrilən məsələlərdən biri də Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin avqustun 8-dən etibarən uçot dərəcəsini 9.5 faiz səviyyəsinə qaldırmaq barədə qərar qəbul etməsidir. Sözügedən qurumun bununla bağlı açıqlamasında qeyd olunur ki, Mərkəzi Bank öz mandatına uyğun olaraq ölkədə makroiqtisadi sabitliyin təmin olunmasına yönəldilmiş pul siyasətini davam etdirir:
«Cari ilin ötən dövründə Mərkəzi Bank elan etdiyi çevik məzənnə rejimini tətbiq edib və bu rejim milli valyutanın məzənnəsinin makroiqtisadi fundamentallar əsasında formalaşmasına şərait yaradıb. Milli valyutaya olan etimadı gücləndirmək, manat depozitlərinin artmasını təşviq etmək, pul bazarında formalaşmış konyunktura uyğun olaraq pul siyasəti alətlərinin təkmilləşdirilməsinə şərait yaratmaq üçün Mərkəzi Bank pul siyasəti alətlərinin parametrlərinə, o cümlədən faiz dəhlizinə zəruri korreksiyalar edib. Pul kütləsinin nəzərdə tutulan artım templərinə nail olmaq üçün Mərkəzi Bank likvidliyin sterilizasiyası əməliyyatlarını aktivləşdirib, iyun ayından başlayaraq milli valyutada sərbəst vəsaitlərin cəlb olunması üzrə depozit əməliyyatlarına başlayıb».
Cari il və orta müddətli dövr üçün makroiqtisadi sabitlik üzrə hədəfləri, makroiqtisadi proqnozları, inflyasiya gözləntilərini, tədiyə balansı üzrə meylləri, maliyyə bazarındakı konyunkturu nəzərə alaraq, Mərkəzi Bank pul siyasəti alətlərinin kəmiyyət parametrlərini yenidən nəzərdən keçirib. Mərkəzi Bankın İdarə Heyəti 8 avqust 2016-cı il tarixindən likvidlik əməliyyatları üzrə faiz dəhlizinin aşağı və yuxarı hədlərini dəyişməz saxlamaqla uçot dərəcəsini 9.5 faiz səviyyəsinə qaldırmaq barədə qərar qəbul edib.
Uçot dərəcəsinin qaldırılması pul bazarında real faiz dərəcələrinin milli valyutada yığımları stimullaşdıran səviyyədə formalaşmasına təsir etmək və beləliklə də manata olan inamın artmasına şərait yaratmaq məqsədlərini daşıyır. Bu tədbir, eləcə də, Mərkəzi Bankın sterilizasiya əməliyyatlarının cəlbediciliyinin artırılmasına imkan yaradacaq. Məlumat üçün bildirək ki, uçot dərəcəsi, sadə dildə desək, Mərkəzi Bankın ölkənin digər banklarını pul kütləsi ilə təmin etməsidir. Belə ki, Mərkəzi Bank kommersiya bankları və digər maliyyə təşkilatlarına kredit verir, onlar isə, öz növbəsində, həm adi vətəndaşları, həm də müxtəlif şirkət və təşkilatları kreditlə təmin edir. Uçot dərəcəsi ölkədəki cari iqtisadi vəziyyət və inflyasiya səviyyəsi nəzərə alınaraq təyin edilir. İnflyasiya səviyyəsi yüksəlirsə, Mərkəzi Bank uçot dərəcəsini yüksəldir və əksinə, inflyasiya səviyyəsi endikcə uçot dərəcəsi də endirilir. Uçot dərəcəsi aşağı olduqda kreditlər əlçatan xarakter alır. Kreditlər üzrə faiz dərəcələri enir və insanlar kredit əldə etməyə həvəs göstərir. Amma yenidən maliyyələşmə dərəcəsi ölkədə inflyasiya səviyyəsinə təsir etmə aləti rolunu oynadığından, inflyasiyanı endirmək üçün yenidən maliyyələşmə dərəcəsi qaldırılır. Bu səbəbdən də kreditlər bahalaşmağa başlayır. Bütün bunlar fonunda əsas məqamlardan biri odur ki, uçot dərəcəsi milli valyutaya tələbi artırır. Uçot dərəcəsinin artırılması manatla yığımların həcminin artırılması baxımından Mərkəzi Bank üçün də əhəmiyyətlidir. Onu da qeyd edək ki, uçot dərəcəsi ilə kommersiya banklarının kredit faizləri arasında böyük fərq var. Kommersiya banklarının kredit faizləri uçot dərəcəsilə istehlak kreditləri üzrə fərq 3 dəfədən çoxdur. Uçot dərəcəsinin artırılması bu fərqi aradan qaldırmağa da xidmət edir. Hesab olunur ki, baş bank uçot dərəcəsinin artırılmasına uyğun olaraq mərkəzləşdirilmiş kreditlərin həcmini artırarsa, bu, bankların manat likvidliyinə müsbət təsir göstərəcək. Amma faktdır ki, uçot dərəcəsinin artırılması, əslində, manata görə ödənişlərin faizinin artırılması deməkdir. Uçot dərəcəsinin artırılması təkcə manatın likvidliyinə deyil, eyni zamanda, əmanətlərin sığortalanması faizinə də təsir göstərəcək. Çünki bu halda artıq banklar manatla yığımlara daha çox dividend ödəmək imkanlarına malik olacaq.
Bu da, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, manata tələbi artıracaq. Xatırladaq ki, Azərbaycanda uçot dərəcəsinin ən yüksək həddi 15%-ə bərabər olub və bu barədə müvafiq qərarı Mərkəzi Bank 2008-ci ilin iyun ayında qəbul edib. Uçot dərəcəsinin ən aşağı həddi isə 2009-cu ilin may ayında qəbul edilən qərarla 2% olub.
Tahir TAĞIYEV
