Dünya enerci bazarlarında baş verənlər burada qiymətlərlə bağlı yeni sürətli deflyasiya dövrünün başlandığını göstərir. Ucuzlaşan qiymətlər neft və qaz hasilatı ilə məşğul olan ölkələrə getdikcə daha çox mənfi təsir edir. Hesab edilir ki, hasilatçı ölkələrin heç də hamısı bu vəziyyətin öhdəsindən gələ bilməyəcək. Amma qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirməklə vəziyyətdən effektiv şəkildə çıxanlar da var və bu sırada Azərbaycanın adı getdikcə daha çox çəkilir.
Həqiqətən də Azərbaycanda iqtisadi artım getdikcə daha çox məhz qeyri-neft sektoru hesabına əldə olunmaqdadır. Bunun nəticəsidir ki, dünya bazarında neftin qiymətinin sürətlə ucuzlaşması, maliyyə böhranının dərinləşməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda makroiqtisadi sabitlik qorunur.
İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində atılan addımlar öz nəticəsini verir və qeyd olunduğu kimi, iqtisadiyyatın artımı, əsasən, qeyri-neft sektorunun inkişafı hesabına təmin olunur, ümumi daxili məhsulda bu sektorun xüsusi çəkisi artır. Ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinin uğurlu nəticələrindən sayılan qeyri-neft sektorunun dinamik inkişafı isə bundan sonra da prioritet istiqamət olaaq. Əsas səbəb də odur ki, neft bazarında qiymət böhranının hələ müəyyən müddət davam etməsi gözlənir. Düzdür, OPEK üzvləri və Rusiya başda olmaqla, təşkilata daxil olmayan dövlətlərin görüşünün təşkili istiqamətində yeni səylərə başlanıb. Venesuela prezidenti Nikolas Maduronun bu barədə açıqlamasına görə, avqustun 4-də ölkəsinin neft sənayesi naziri Euloxio del Pino OPEK sədri Mühəmməd Barkindo ilə danışıqlar aparıb. Dövlət başçısı deyib ki, əsas məqsəd neft qiymətlərinin minimal həddini 40 dollarda sabitləşdirmək və 50-60 dollara doğru artmasına zəmin yaratmaqdır. Amma xatırladaq ki, OPEK-in iyunun 2-də Vyanada keçirilən son iclasında iştirakçı ölkələr ümumi razılığa gələ bilməyib. Yeni razılığın əldə olunması da müşkül görünür. Bu isə hasilatçı ölkələrin gəlirlərini azaldır. Məsələn, Rusiyanın neft ixracından əldə etdiyi gəlirlər 2016-cı ilin ilk yarısında keçən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 31,5% azalaraq 32,929 milyard ABŞ dolları təşkil edib. Ötən ilin ilk 6 ayı ərzində Rusiyanın neft ixracından gəlirləri 48,101 milyard ABŞ dolları təşkil edib. Ərəb ölkələrində də vəziyyət yaxşı deyil.
ABŞ-ın nəhəng neft şirkəti «Exxon Mobil»in ilin ikinci rübündə xalis mənfəətinin 59% azaldığını, «Chevron»un isə ardıcıl olaraq 3 rüb xalis zərər gördüyünü açıqlayıb. Bu dövrdə «Exxon Mobil»in xalis mənfəəti 1,7 milyard dollara, yaxud da hər səhmə 0,41 dollara qədər azalıb. Ötən ilin müvafiq dövründə bu rəqəmlər müvafiq olaraq 4,19 milyard dollar və 1 dollar təşkil edib. Eləcə də ABŞ-da korporativ iflasların sayı 2016-cı ilin ilk yarısında 2009-cu ildən etibarən ən yüksək həddə çatıb. Amerika korporasiyaları arasında iflasların sayının artmasına əsas səbəb neft-qaz sektorunun likvid vəsaitlərə çıxışının məhdudlaşması olub. Neftin ucuzlaşması isə vəziyyəti daha da çətinləşdirəcək. «The Guardian» yazır ki, neft qiymətli və tükənən xammaldır, amma ən azı indilik bazar bu xammalla ağzınadək doludur. Məhz buna görə də neftin qiyməti aprelin əvvəllərindən bəri ən aşağı həddə düşüb.
Məqalədə deyilir ki, bu vəziyyət, çox böyük ehtimalla, yaxın gələcəkdə də davam edəcək. Ekspertlər bildirir ki, neft qiymətlərinin iyun ayında dirçəlməsinə neftin özü ilə birbaşa bağlı olmayan hadisələr səbəb olub. Bura Kanadada yanğınlar, Nigeriya və Liviyada silahlı münaqişə ilə bağlı ixracın azalması və Küveytdə nefçilərin tətili daxildir. İndi bütün bu problemlər aradan qalxıb və neftin qiyməti düşməyə başlayıb. Ekspertlər deyir ki, bir ara neft qiymətlərinin dirçəlməyə başladığına inam yaranmışdı, lakin bu ümidlər puça çıxıb. «The Guardian» yazır ki, buna səbəb ABŞ neftinin qiymətinin bir barrel üçün 50 dollara çatması olub. Bu qiymətlə Amerikada neft hasilatını artırmaq yenidən sərfəli olub və istehsalçılar buruqların kranlarını yenidən açıblar. Üstəlik, ekspertlərin fikrincə, son dəfə ABŞ neftinin hasilatı qəfil azalmışdı, lakin artıq bu cür qəfillik olmayacaq.
«The Guardian» yazır ki, bu arada neft ixrac edən ölkələrin OPEK kartelinə daxil ölkələr də istehsalı artırıblar. Proqnozlara görə, iyul hasilatı OPEK-in tarixində ən yüksək hasilat olub. Bəzi məlumatlarda bunu İran və Nigeriyada neft hasilatının artması ilə bağlayırlar. Təhlilçilər başqa bir qəribəliyə də diqqət yetiriblər. Bir qayda olaraq, neftə tələbatın artması onun qiymətlərini də yüksəldir, amma son ucuzlaşma tələbatın artdığı şəraitdə baş verir. Ümumi mənzərə isə belədir ki, hazırda Çinin neft idxalı tələbatı yavaşıyıb, Avropa İttifaqında isə Britaniyanın təşkilatı tərk edib-etməyəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik var.
«The Guardian» yazır ki, bütün bu səbəblərə görə neft qiymətləri 40 dollardan da aşağı düşə bilər, lakin heç kim qiymətin təkrar 20 dollara düşəcəyini gözləmir.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bu şəraitdə hasilatçılar üçün ən yaxşı hal qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirməkdir və Azərbaycan artıq bu yolla gedir. Onu da bildirək ki, Azərbaycan qeyri-neft sektorunun inkişaf tempini nəzərə alaraq, qeyri-neft məhsullarının ixracının inkişafı məqsədilə dünyanı bir çox dövlətləri, o cümlədən Avropa ölkələri ilə əməkdaşlıqda maraqlıdır.
Çünki ölkəmizdə qeyri-neft məhsullarının inkişafı ildən-ilə artım tendensiyasına malikdir və Bakı yeni xarici tərəfdaşlar tapmaqda maraqlıdır.
Tahir TAĞIYEV
